خشت

معنای خشت

خشت

معروف،و گرز چار پهلو كه در قديم بدان جنگ ميكردند،و در فرهنگ گفته نيزۀ‌اى كوچك باشد،كه در ميان آن حلقه‌اى از ريسمان تافته به بندند،و انگشت سبابه را در ميان آن حلقه كرده،بجانب دشمن بيندازند.

(

فرهنگ رشیدی

, ص595)

به كسر اول بر وزن زشت آجر خام و پخته را گويند و نوعى از سلاح جنگ باشد و آن نيزۀ كوچكى است كه در ميان آن حلقه‌اى از ريسمان يا ابريشم بافته بسته باشند و انگشت سبابه را در آن حلقه كرده به جانب خصم اندازند و نام نسك دوازدهم است از جملۀ بيست و يك نسك كتاب زند و پازند يعنى يك قسم از جمله بيست و يك قسم چه نسك به معنى قسم باشد و نوعى از حلوا هم هست كه در مشكها و جاها ريزند تا يك چارچه و قرص شود.

(

فرهنگ فارسی برهان قاطع

, ص340)

[اسم‏] [فارسی‏] آجر خام و ناپخته. و آجر پخته. و هر چيز چهار گوشۀ كلان و ستبر. و نام يك قسم حربه‌اى در جنگ. و گرز چهار پهلو. و بيلچه. و قسمى از نيزۀ كوچك كه در ميان آن حلقه‌اى از ابريشم و يا ريسمان باشد و انگشت سبابه را در آن نموده بجانب دشمن اندازند. و نس

(

فرهنگ نفیسی

, ج2 , ص1365)

- معروف و يكى از اسلحه كه در قديم بآن جنگ مى‌كردند . مثالش فردوسى گويد: بيت يكى خشت زد بر ميان قباد كه بند كمربند او برگشاد

(

فرهنگ مجمع الفرس

, ص422)

بر وزن زشت معروف ديكر حربه‌ايست مر جنك را و كفته‌اند كرز چارپهلو و كفته‌اند نيزۀ كوچكى است كه در ميان آن حلقۀ از ابريشم يا ريسمان بافته به بندند و انكشت سبّابه در آن كرده بجانب دشمن اندازند فردوسى كفته به پيكار خشت افكند بر دو ميل حكيم اسدى كفته چنان بود تيرش كزو بى‌كمان شمردند هر تير خشت كران و نام نسك دوازدهم است از جمله بيست و يك نسك كتاب زند و ديكر نام قريۀ آبادى است از فارس كه از تنك تركان بدانجا روند و از آنجا بدالكى و برازجان و بوشهر و رود دالكى همان رود شاپور است كه از صحراى شاپور و ماهور ميلاتى و خشت و زيرا كذشته از شبانكاره و رود وحله عبور كرده بدريا مى‌ريزد و رودى عظيم و نامباركست و كاه طغيان سيل مردم‌كش است و خش‌خش بكسر اول اسم صوت جامه و كاغذ و امثال آن و آن را خشت‌خشت نيز كويند مولوى راست خشت‌خشت موش در كوشش رسيد خفت مردى شهوتش كلّى رميد

(

فرهنگ انجمن آرای ناصری

زوپين.

خشت بر آب (دريا) زدن (افكندن)

كنايه است از كار بيهوده كردن.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1133)

خشت (خشت خام) بر آب افكندن

كنايه است از ضايع كردن امرى و چيزى.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1133)

خشت در كالبد درست آمدن

كنايه است از تدبير درست كردن.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1133)

كنايه از تدبير درست است شاه را اين فريب چست آمد خشت در كالبد درست آمد

(

فرهنگ انجمن آرای ناصری

, ص786)

خشت خام در آب افكندن

كنايه است از كار بى‌اساس و بيهوده كردن.

(

لغت نامه دهخدا

, ص202)

خشت زر و خشتك زرين

يعنى آفتاب.

(

فرهنگ رشیدی

, ص598)

خشت زر و خشت زرين

كنايه از آفتاب عالمتاب است.

(

فرهنگ فارسی برهان قاطع

, ص341)

خشت از جاى رفتن

تير از كمان دررفتن، كنايه است از به وقوع پيوستن جنگ.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1133)

خشت به قالب زدن

خشت درست كردن. پاره‌اى گل را در قالب ريخته از آن خشت ساختن. ¦¦كنايه است از لاف زدن. دروغ گفتن. لافيدن. دروغ بافتن.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1133)

خشت در دريا زدن

كنايه است از كار بى‌حاصل كردن. كار بى‌فايده كردن.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1133)

خشت بالين بودن

كنايه است از مردن.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1222)

خشت بالين كردن

كنايه است از مردن.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1222)

خشت زر (زرين)

خشتى كه از طلاست. ¦¦كنايه است از آفتاب.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1133)

خشت انگور

خشت پخته.

(

فرهنگ قواس

, ص131)

خشت تابه

با فوقانى به الف كشيده و فتح باى ابجد كوره و داش خشت‌پزى را گويند.

(

فرهنگ فارسی برهان قاطع

, ص340)

[اسم‏] [فارسی‏] كوره و داش خشت‌پزى.

(

فرهنگ نفیسی

, ج2 , ص1365)

(اِ مر) كوره و داش خشت‌پزى.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1133)

خشت پسين

خشت آخرى بنا. آخرين خشت ساختمان.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1133)

خشت سرخم

خشتى كه بر سر خم مى‌گذارند و دهان خم را با آن مى‌بندند.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1133)

خشت شاهى

عصاى سلطنتى.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1133)

خشت قمار

يكى از ورق‌هاى قمار كه به شكل لوزى است. ¦¦خشتى كه قماربازان قاب را روى آن مى‌اندازند.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1133)

خشت خام

خشتى كه در كوره نپزند، يعنى آجر نشده است.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1133)

خشت زر

كنايه از آفتاب است

(

فرهنگ انجمن آرای ناصری

, ص786)

خفچۀ زر و آفتاب و خشت زدن: خشت ساختن

(

فرهنگ نفیسی

, ج2 , ص1365)

ضرب المثل خشت

خشت بر آب زدن، خشت بر آب دريا زدن، خشت خام بر آب افكندن

همانند و بمعنى:آب در هاون سائيدن.آب در غربال بستن-آهن سرد كوفتن.

(

فرهنگ عوام

, ص236)

آنچه اندر آينه بيند جوان پير اندر خشت بيند بيش از آن

مولوى. رجوع بآنچه در آينه جوان بيند.... شود.

(

امثال و حکم

, ص48)

آنچه در آينه جوان بيند،پير در در خشت خام آن بيند

(

فرهنگ عوام

, ص29)

خشت اول چون نهد معمار كج تا ثريا ميرود ديوار كج

(

فرهنگ عوام

, ص236)

آنچه در آينه جوان بيند پير در خشت خام آن بيند

پيران بواسطۀ تجارب خود روشن‌بين‌تر از جوانان باشند. تمثل: آنچه اندر آينه بيند جوان پير اندر خشت بيند بيش از آن. مولوى. آنچه بيند آن جوان در آينه پير اندر خشت بيند عاينه. مولوى. آنچه تو در آينه بينى عيان پير اندر خشت بيند بيش از آن. مولوى. اندر آيينه چه بيند مرد عام كه نبيند پير اندر خشت خام. مولوى. نظير: راى الشيخ خير من مشهد الغلام. على عليه السلام. پيرايۀ ملك پيران باشند ابو الفضل بيهقى. جوان گرچه دانا دل و پر فسون بود نزد پير آزمايش فزون. اسدى. جوان كينه را شايد و جنگ را كهن پير تدبير و فرهنگ را. اسدى. جز بتدبير پير كار مكن پير دانش نه پير چرخ كهن پير حكمت نه پير هفت اختر پير ملت نه پير چار گهر. سنائى. جوانا سر متاب از پند پيران كه راى پير از بخت جوان به. حافظ. بى‌پير مرو تو در خرابات هرچند سكندر زمانى. ان الامور اذا الاحداث دبرها دون الشيوخ ترى فى بعضها خللا. دود از كنده برميخيزد. پيرى ندارى پيرى بخر.

(

امثال و حکم

, ص49)

يك خشت هم بگذار دمش(يا بر درش)

بكتاب داستان‌هاى امثال رجوع شود.

(

فرهنگ عوام

, ص681)

آن خشت بود كه پر توان زد

(لاف از سخن چو در توان زد...) نظامى. نظير: در سخن در ببايدت سفتن ورنه گنگى به از سخن گفتن. سنائى. كم گوى و گزيده گوى چون در تا ز اندك تو جهان شود پر. نظامى. يك دسته گل دماغ پرور از خرمن صد گياه بهتر. كسى را كه مغزش بود پر شتاب فراوان سخن باشد و ديرياب. فردوسى. حذر كن ز نادان ده مرده گوى چو دانا يكى گوى و پرورده گوى. سعدى. خير الكلام ما قل و دل و لا تمل. المكثار كحاطب الليل. المكثار مهذار. اگر گفتن سيم باشد خاموشى زر است. لو كان الكلام فضة لكان السكوت ذهبا. نيايد ز گفتار بسيار سود. فردوسى. اذا تم العقل نقص الكلام. و رجوع به: اگر طوطى زبان ميبست در كام، شود.

(

امثال و حکم

, ص52)

پشت خشت باز ماندن است

انتظار كسيرا نداشتن.طمع و چشمداشت محبتى يا احسانى را نداشتن(اين اصطلاح مثلى را بشوخى و استهزا در جواب كسى گويند كه بخواهد درباره آمدن يا نيامدن خود يا انجام دادن يا ندادن كارى بر ديگرى منت بگذارد. مثال:اگر ديروز خدمت نرسيدم يا كار شما را انجام ندادم يا فلان هديه را براى شما نفرستادم معذور بودم مخاطب بله من هم پشت چشمم باز بود(يعنى انتظارى نداشتم

(

فرهنگ عوام

, ص138)

حرف زشت،زير خشت

حرف زشت زشت است و بايد آنرا زير خشت پنهان كرد.

(

فرهنگ عوام

, ص209)

خشت به قالب زدن

همانند:خشت انداختن-خشت ماليدن-قورت انداختن.

(

فرهنگ عوام

, ص236)

خشت انداختن

لاف زدن.گزافه گفتن.مثال:بقدرى بخود مغرور است و در موقع سخن گفتن خشت مى‌اندازد كه انسان از معاشرت با او بزودى خسته مى- شود.همانند:خشت ماليدن.

(

فرهنگ عوام

, ص236)

خشت ماليدن

همانند:خشت بقالب زدن-قنپذ در كردن.

(

فرهنگ عوام

, ص236)

بخشت افتادن

متولد شدن زائيده شدن.مثال:از روزيكه بخشت مى‌افتيم تا وقتيكه سر بخشت لحد ميگذاريم...

(

فرهنگ عوام

, ص93)

خشت در اصطلاح

خشت

خشت: از مصالح ساختمانى به شكل مكعب، ساخته شده از گل. از آن به مناسبت در بابهاى طهارت و صلات سخن گفته‌اند. نهادن خشت و مانند آن در پشت ميّت در قبر براى جلوگيرى از برگشتن آن به عقب(1)و نيز محكم كردن لحد با خشت و مانند آن براى جلوگيرى از ريختن خاك روى ميّت،(2)مستحب است. بنابر مشهور، واجب است در سجده، جاى پيشانى نمازگزار نسبت به جاى پاى او، پست‌تر يا بلندتر از يك خشت (تقريباً به اندازۀ چهار انگشت بسته) نباشد.(3) (1) العروة الوثقىٰ 120/2؛ مهذّب الاحكام 185/4. (2) العروة الوثقىٰ 122/2؛ جواهر الكلام 308/4. (3) جواهر الكلام 150/10؛ مستمسك العروة 351/6-355.

(

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت

, ج3 , ص458)

خشت

معنای خشت

مداخل هم موضوع خشت

گونۀ نخست در خانهها و جايها و جز آن.

گونۀ ششم در نام جنگ و جنگآوران و سازهاى جنگ

ضرب المثل خشت

خشت در اصطلاح