در

معنای در

در

بالفتح باب خانه،و كلمۀ ظرف،و درۀ كوه،و درنده،و امر بدريدن،و ازين در،يعنى ازين قسم و ازين نوع،و يكدر يعنى بكمرتبه،و يكبار،عبد الواسع گويد: مصراع و گر گردون به پيچاند سر از احكام او يكدر

(

فرهنگ رشیدی

, ص655)

به فتح اول و سكون ثانى در خانه و سراى و امثال آن باشد و به عربى باب گويند و دره و كوه را نيز گفته‌اند و به معنى كرت و مرتبه هم هست و بابى كه در كتابها مى‌نويسند چنان كه كتابى در احكام دين زردشت هست مشتمل بر صد باب و آن را صد در نام نهاده‌اند و نوع و جنس را نيز گويند و به معنى دريدن و پاره پاره كردن باشد و امر بر پاره كردن هم هست يعنى بدر و فاعل دريدن را هم مى‌گويند وقتى كه مركب شود همچو پرده در و نوعى از مرغ صحرائى را گويند و آن را سحرور خوانند با سين و حا و راى بى‌نقطه بر وزن فغفور و پشته را نيز گويند كه به عربى بق خوانند و به معنى درون باشد كه نقيض بيرون است چنان كه گويند در خانه رفت يعنى به درون خانه رفت و نام ميوه و ثمر درختى است كه آن را توت سه گل گويند و به عربى ثمرة العليق خوانند و برگ و ثمر آن را با هم بجوشانند و بدان ريش رنگ كنند و به ضم اول در عربى به معنى گوهر باشد.

(

فرهنگ فارسی برهان قاطع

, ص373)

- [بفتح] باب و ديگر درۀ كوه را نيز گويند . هم او گويد : شعر چون نافۀ مشك نارسيده لاله همه كوه و درگرفته و بمعنى كرت و مرتبه نيز آمده، مثال اين معنى عبد الواسع جبلى گويد: بيت اگر گيتى بگرداند رخ از فرمان او يكره و گر گردون به پيچاند سر از احكام او يكدر و بمعنى درون نيز آمده گويند در خانه رفت و بمعنى درنده و امر بدريدن نيز باشد .

(

فرهنگ مجمع الفرس

, ج2 , ص524)

در خانه و بمعنى دره كوه عبد الواسع جبلى كفته ايا ميرى كه از كرز و سنان و تيغ و پيكانت بود پيوسته اندر پيشه و دريا و كوه و در هژبران را شكسته تن نهنكان را كفيده دل پلنكان را كسسته دم كو زنان را دريده بر ديكر بمعنى مرتبه و بونت باشد مانند يكبار و ديكر بمعنى باب عربى كه بمعنى درست و در كتابها نويسند چنانكه كتابى از حكماى عجم كه پيرو زردشت بوده‌اند هست مشتمل بر صد باب و آن را صد در كويند و بمعنى دريدن و پاره كردن چنانكه اژدر درو صفدر و پرده درو اين بيشتر تركيب خواهد و بمعنى درون نقيض بيرون چنانكه در خانه رفت يعنى درون خانه رفت و بمعنى نوع و جنس فردوسى كفته من از هر درى كفته دارم بسى شنيدست كفتار من هر كسى و اين نيز بمعنى باب است چنانكه من نيز كفته‌ام داورى را دوش ز انجم انجمن كرد آفتاب وز سر انديشه از هر در سخن كرد آفتاب و ازين در يعنى ازين قسم و ازين نوع و كاهى بمعنى درون و ظرف چون كويند بائى بر آن بيفزاييد مانند آنكه ببستان در با بباغ دريا بخانه دريا بجام دريا به پيمانه درو شواهد آن در اشعار بسيار است و كاهى براى زينت الف و نونى بر آن بيفزايند بباغ اندر كويند سرو نديدم چو تو بكاشمر اندر من كفته‌ام لؤلؤ ناسفته بين و بشكرش اندر لاله بشكفته بين بعنبرش اندر و از اين در شواهد در ابيات بسيار است

(

فرهنگ انجمن آرای ناصری

, ص369)

[فارسی‏] كلمۀ ارتباط بمعنى درون و ميان و در ميان و فى و ما بين. و بر و بالا و على وفرا و فوق. و از و من. و براى و به و بهر و از براى. و نزد و عند و نزديك و سوى. و تا و بقدر. و پيش و روبروى. و خلاف و ضد. و با و مع. و زير و تحت. و بدرازى و طولا. و پس و بعد. ¦¦

[اسم‏] [فارسی‏] باز شد گاهى كه در ديوار و جرز قرار مى‌دهند جهة عبور و مرور و باب. و دروازه. و معبر و مدخل. و باب و فصل از هر كتاب. و كتاب زند. و مطب و معنى. و راه و طريقه و روش و رسم. و نوع و جنس و قسم. و نوبت و كرت. و پايه و مرتبه و درجه. و يك نوع مرغ صح ¦¦

[صفت‏] [فارسی‏] درنده و پاره كننده و هميشه بطور تركيب در آخر اسم درمى‌آيد مانند صفدر و پرده در.

معروف.

در

(اسم) باب.آنچه از قطعات تخته يا از صفحات آهن و غيره سازند معمولاً به شكل مربع مستطيل و آن را داخل چهار چوبى به پاشنه يا لولا نصب مى‌كنند و بر مدخل يا مخرج خانه، سرا، اطاق، راهرو و جز آن كار مى‌گذارند تا مانع درآمدن و در رفتن كسى يا چيزى شود.|| گشادگى كه در ديوار و جرز قرار دهند جهت عبور و مرور.معبر.گذرگاه.گذرجاى.باب. راه.|| پيش خانه و برابر مدخل خانه. توسعاً، خود خانه.|| دهان.دهانه.مدخل: در دهانت را ببند.|| دروازه.در بزرگ كه بر مدخل شهر يا قلعه نشانند.درب. || مقابل دروازۀ شهر.پشت باروى شهر بدان موضع كه مدخل شهر باشد.برابر شهر و دروازۀ آن.|| توسعاً، حد و مرز ناحيه.ناحيه يا شهرى از كشورى كه از آنجا به كشور و ناحيه و مملكت ديگر درآيند.|| چيزى كه بر مدخل و گذر يا دهانۀ ظرفى قرار دهند.سرپوش.قاپاق. آنچه دهانۀ چيزى يا ظرفى را بپوشاند: در بطرى، در ديگ، در قوطى.|| درگاه. دربار.پايتخت.حضرت.|| باب (در كتاب).فصل.بخشى از كتاب كه مؤلف از بخش‌هاى ديگر ممتاز كرده باشد. || طريق.راه.وسيله.راه دسترسى به چيزى يا جايى: در آشتى.|| موضوع. مقوله.مبحث.بابت.امر.گونه.قسم.وجه. روى.|| در اول مصادر اين لفظ گاه به معنى ميان و درون و داخل است: درآمدن (-داخل شدن).گاهى به معنى بيرون، چون درآمدن (-برآمدن و بيرون شدن). گاه علامت تأكيدست و ابرام و شدت و سختى را مى‌رساند: درايستادن و درنگريستن و درخواستن.گاه افادۀ معنى مغاكى كند، چون درنشاندن (درنشاندن نگين در حلقه) و گاه معنى سرعت و چالاكى ملحوظ باشد، چون زاغ درگرفتن.|| بيرون.خارج: به در بردن.به در رفتن. -درِ بار؛ در بارگاه.مدخل بارگاه. -در بار گشادن؛ راه دادن كه بار يابند و به حضور آيند. -در باغ سبز نشان دادن؛ با وعده‌هاى پوچ كسى را فريفتن. -دربه‌در؛ از درى به درى. -|| كنايه است از آواره و بى‌خانمان. -|| جزء به جزء.نكته به نكته. -در به دگر (ديگر) سوى داشتن؛ روى به جانب مخالف داشتن. -|| مجازاً، دليل ديگرى داشتن. -در به روى خود بستن؛ گوشه گرفتن.از مردم دورى كردن. -در به روى كسى بستن؛ او را به حضور نپذيرفتن. -در به روى همان (يك) پاشنه چرخيدن؛ ثابت ماندن وضع.تغييرى در شرايط ايجاد نشدن. -در جايى تخته بودن (شدن)؛ تعطيل بودن (شدن) آنجا. -در جايى را تخته كردن؛ تعطيل كردن آنجا. -در چيزى ديدن؛ به آن واصل و ملحق شدن و رسيدن. -در چيزى يا امرى كوفتن؛ بدان راه رفتن.بدان امر مبادرت ورزيدن. -در خانه كسى را كوبيدن؛ براى كارى به او مراجعه كردن. -در خروجى؛ درى كه براى خارج شدن از جايى اختصاص يافته است و نمى‌توان از آن داخل شد.مقابل در ورودى. -در دولنگه؛ درى كه دو لت يا مصراع داشته باشد كه هر دو روى يك چهارچوب نصب شده‌اند و موقع بسته شدن محاذى هم قرار مى‌گيرند. -در دهن را چفت كردن؛ (با تمسخر) حرف نزدن و خاموش شدن: در دهنت را چفت كن. -در دهن را گذاشتن؛ در دهن را چفت كردن. -در را از پاشنه درآوردن؛ محكم و پشت سر هم در زدن. -|| سماجت كردن در خواسته‌اى با مراجعۀ مكرر به آنجا. -در سخن اندرگشادن؛ مكالمه آغاز كردن.لب به سخن گشودن. -در عيد؛ گيراگير حلول عيد.تنگ فرارسيدن آن.نزديك آن. -در كشويى؛ درى كه آن را با كشيدن به سمت چپ يا راست باز و بسته مى‌كنند. -در كوزه گذاشتن و آبش را خوردن؛ (با تمسخر) هيچ ارزشى نداشتن چيز موردنظر.مسلم بودن بى‌ارزشى چيزى: ليسانست را بگذار در كوزه آبش را بخور. -در كيسه را شل كردن؛ سر كيسه را شل كردن.براى پيش بردن مقصودى به ناچار پول خرج كردن.رشوه دادن. -در گوشى حرف زدن؛ آهسته و كنار گوش كسى صحبت كردن تا ديگران نشنوند. -در مخفى؛ درى پنهانى در خانه يا جايى كه به هنگام ضرورت از آن وارد يا خارج مى‌شوند و اشخاص بيگانه آن را بلد نيستند. -در و تخته با هم جور بودن؛ بسيار سازگار و موافق هم بودن دو نفر. -در و تخته را با هم جور كردن؛ اشخاص يا اشياى موافق و سازگار را يك جا جمع كردن: خدا نجار نيست اما خوب در و تخته را با هم جور مى‌كند. -در ورودى؛ درى كه براى ورود به جايى اختصاص يافته است.مقابل در خروجى. -درى به تخته خوردن؛ اتفاق مساعدى به طور غير مترقبه براى كسى پيش آمدن و بخت به او روآوردن: درى به تخته خورد و پدر ما شد رئيس اداره. -از اين در؛ از اين جهت. -از درِ؛ از راهِ‌.از طريقِ‌. -|| لايقِ‌.سزاوارِ.درخورِ.زيبندۀ. سزاى.شايستۀ. -از در تو نيامدن؛ مجازاً و به طنز، بسيار فربه و چاق بودن. -از در چيزى درآمدن؛ در پى آن بودن. از آن راه وارد شدن: از در صلح درآمدن. -از در چيزى شدن؛ از آن راه ورود كردن.از آن طريق و مدخل در آمدن.از آن راه آغاز كردن. -از در ديگر وارد شدن؛ عوض كردن طرح، نقشه يا پيشنهاد خود. -از هر در؛ از هر شكل.از هرگونه.از هر نوع. -|| دربارۀ هر چيز.دربارۀ هر مطلبى. -از هيچ در؛ از هيچ مقوله و نوع. -ازين در؛ ازين باب. -اين در و آن در زدن؛ براى رفع مشكلى به جاهاى بسيار مراجعه كردن و به هر وسيله‌اى روى آوردن. -با در باز بودن؛ در باز داشتن.در گشاده داشتن.آمادگى پذيرفتن مهمان داشتن. كنايه است از سخاوت و نان‌دهى صاحب خانه بى قيد و شرط. -بر در؛ در خدمت. -بر در ماندن؛ بار نيافتن.اجازۀ ورود نيافتن. -به درآمدن؛ خارج شدن. -به درآوردن؛ خارج كردن. -به در بسته خوردن؛ نتيجه ندادن تلاش‌هاى بسيار كسى. -به در جستن؛ شتابان بيرون رفتن. -به دركردن؛ بيرون آوردن. -|| خارج كردن. -به در گفتن تا ديوار بشنود؛ مقصود خود را به طور غير مستقيم بيان كردن. براى فهماندن مطلبى به كسى، آن را در حضور او به ديگرى گفتن. -به هر درى زدن؛ اين در و آن در زدن. -همۀ درها را بسته ديدن (يافتن)؛ پس از تلاش زياد هيچ راه و وسيله‌اى براى حصول به مقصود نيافتن. -يك در؛ يك ره.يك نوبت.يك بار.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1248)

(اسم) درۀ كوه.← درّه. -در آسمان؛ آسمان دره.مجره. كهكشان.راه مكه. -در و دشت؛ دره و بيابان. ¦¦

(حرف اضافه) ظرفيت را رساند خواه ظرفيت مكانى و خواه زمانى، و آن يا حسى و واقعى است و يا فرضى و عقلى.كلمۀ ارتباط است به معنى درون، ميان، در ميان، فى و مابين.فى.جوف: در خانه، در شهر و غيره.|| گاه پيش از اسم حرف اضافۀ «ب، به» و بعد از آن حرف اضافۀ «در» مى‌آمده و معنى تأكيد يا زينت داشته است: بدو در.به شهر در.|| بر سر افعال و مصادر اضافه مى‌شود و معنى دخول، ورود و غيره مى‌دهد يا به معنى تأكيد و شدت فعل است.درآمدن. دررفتن.درآويختن.درگرفتن.|| به معنى «بر» و «به»: انگشتر در انگشت كرد.در گوشه‌اى گريخت.|| قرينِ‌.درونِ‌: در شگفت.در گمان بودن.|| گاه اتصال و كثرت را مى‌رساند.پىِ‌.دنبال: پشت در پشت.صحرا در صحرا.دشت در دشت. || سوىِ‌.به سوىِ‌.الى: در كسى گريختن. || ضرب به.ضرب اندر.مضروب فى: پنج در پنج؛ پنج ضرب در پنج.صد در صد؛ صد ضرب اندر صد.|| راجع به.در خصوصِ‌: در اين كار بايد انديشيد.|| به تاريخ.فى.به: در سال 1252 در پانزدهم.شهريور ماه.|| هنگام.(ظرف زمان): در سه روز.|| براى فور و استعجال است.در پاره‌اى تركيبات افادۀ فوريت كند: درحال.دردم.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1249)

ضرب المثل در

چو دولت خواهد آمده‌اى بند را همه بيگانگانش خويش گردند چو برگرديد روز نيكبختى در و ديوار بر وى نيش گردند.

ابن يمين.

در

معنای در

مداخل هم موضوع در

گونۀ نخست در خانهها و جايها و جز آن.

ضرب المثل در

در در اصطلاح