چرخشت

معنی چرخشت

چرخشت

بفتح اول و ضم خا و سكون شين معجمه،چرخى كه بدان شيرۀ انگور بگيرند،و بعضى گفته‌اند حوضى كه انگور در آن بريزند،و بپاى مالند تا شيرۀ آن فشرده گردد،و چرس نيز گويند و اين اصح است،فرخى گويد: بيت دو چشم من چو دو چرخشت كرد فرقت او دو ديده همچو بچرخشت زير پاى انگور و عسجدى گويد: قطعه بس كس كه ز زردشت بگرديد كنون باز ناكام كند روى سوى قبلۀ زردشت من سرد نيايم كه مرا ز آتش هجران آتشكده گشتست دل و ديده چو چرخشت

(

فرهنگ رشیدی

, ص502)

با شين نقطه‌دار بر وزن و معنى چرخست باشد و آن چرخى و حوضى باشد كه انگور در آن ريزند و بمالند تا شيرۀ آن انگور برآيد.

(

فرهنگ فارسی برهان قاطع

, ص291)

بفتح اوّل و ضمّ خاء و سكون شين معجمه چرخى كه بدان شيرۀ انكور بكيرند و بعضى كفته‌اند حوضى كه انكور در آن ريزند و بپاى مالند تا شيرۀ آن كرفته شود و آن را چرس كويند حكيم عبد العزيز عسجدى كفته برخيز و برافروز هلاقبلۀ زردشت بنشين و برافكن شكم قاقم بر پشت بس كس كه ز زردشت بكرديد و كنون باز ناچار كند روى سوى قبلۀ زردشت من سرو نيايم كه مرا ز اتش هجران آتشكده كشته است دل و ديده چو چرخشت حكيم فرّخى كفته دو چشم من چو دو چرخشت كرد فرقت تو دو ديده همچو بچرخشت دانه انكور

(

فرهنگ انجمن آرای ناصری

, ص312)

"بضم و كسر خاى معجم،چرس انگور باشد اعنى«معصره» .ناصر خسرو گفت: بيت اين كار[د] نه از بهر ستمكاران كردند انگور نه از بهر نبيذست بچرخشت فرخى گفت: بيت دو چشم من چو دو چرخشت كرد فرقت دوست [دو ديده همچو بچرخشت دانۀ انگور ]"

(

صحاح الفرس

, ص44)

- [بفتح جيم و ضم خا و سكون شين معجمه] جايى كه انگور در آن شيره كنند و اين لغت را در حرف خاء نيز آورده‌اند . مثالش استاد عسجدى گويد: بيت برخيز و بر افروز هلا قبلۀ زردشت بنشين و برافكن شكم قاقم بر پشت من سرد نيابم كه همى ز اتش هجران آتشكده گشتست دل و ديده چو چرخشت

(

فرهنگ مجمع الفرس

, ص372)

[اسم‏] [فارسی‏] منگنه و چرخست كه بدان روغن و شيرۀ انگور و جز آن گيرند.

(

فرهنگ نفیسی

, ج2 , ص1165)

(اسم) چرخست. چرخى و حوضى باشد كه انگور در آن ريزند و بمالند تا شيرۀ آن برآيد. ¦¦چرخى كه بدان شيرۀ انگور بگيرند.

(

لغت نامه دهخدا

, ص937)

چرخ انگور ماليدن را گويند. ناصر خسرو گفته است: اين كاردنه از بهر ستمكاران كردند#انگور نه از بهر شراب است بچرخشت