ديو

معنای ديو

ديو [ deyv ]

معروف،و معنى كه ريختۀ اين لفظ است آنست،كه پارسيان هر سركش متمرد را خواه از جنس انسان،و خواه از جن،و ساير حيوانات ديو خوانند،و صاحب سامانى اين لفظ را ترجمۀ شيطان گفته،و در قاموس گويد:الشيطان معروف،و كل عات متمرد من جن او انس او دابة،و صاحب نزهۀ علايى گويد:هر كه كار نيك كند پارسيان او را فرشته گويند،دهر كه بدكردار بود،ديو خوانند، و لهذا ديو سپيد را از بهر آنكه كيكاؤس را بگرفت،و بر خداوند خويش عاصى شد ديو خواندند،و اين رمز است،چنانچه گويند هوم كه افراسياب را بدست رستم بازداد فرشته‌اى بود كه از آسمان آمد،و ابليس را كه پارسيان اهريمن،و ديو خوانند باعتبار عصيان اوست،و همچنين بحسب مجاز هر چيزى را كه از افراد خود عظيم‌تر باشد آنرا بديو اضافت كنند،چنانكه بغول اضافت كنند،مثلا كمان بزرگ را كمان ديو خوانند،يعنى ديو را ميشايد،يا نسبت بافراد خود بزرگ است،چون ديو نسبت بساير مخلوقات در عظم جثه،و چنانچه نوعى از اسپست كه ساق و برگ آن اغلظ بود ديو اسپست خوانند،و كلوخ كلان كه در زمين شد يار كرده افگنده باشد،ديو كلوخ خوانند،و عنكبوت كلانرا ديوپا،زيرا كه پايهاى دراز دارد،و گردباد را ديوباد،زيرا كه از ساير بادها بشدت‌تر است،و بعضى گفته‌اند،اين باد بهنگام مقاتلۀ ديوان است.

(

فرهنگ رشیدی

, ص713)

با اول به ثانى مجهول رسيده و به واو زده معروف است و آن نوعى از شياطين باشد و گمراه و كج‌انديش و كج طبع را نيز گويند و كنايه از مردم پهلوان و دلير و شجاع باشد و نوعى از جامۀ پشمينه است بسيار درشت كه در روزهاى جنگ پوشند و كنايه از اسب هم هست كه به عربى فرس خوانند و كنايه از قهر و غضب هم نوشته‌اند.

(

فرهنگ فارسی برهان قاطع

, ص410)

- معروف و نيز جامۀ پشمين سخت درشت كه هنگام جنگ پوشند و پوشندۀ آن را ديوسار گويند و اين از شرفنامه منقولست و در تحفة السعادة مسطورست كه پوشندۀ آن جامه را ديوسوار گويند.

(

فرهنگ مجمع الفرس

, ج2 , ص563)

بسيار معروف و مشهور است و معنى كه ريخته اين لفظ است اين است كه پارسيان هر سركش مستمر در اخواه از جنس انس و خواه از جن و خواه از ديكر حيوانات را ديو خوانند چنانكه عرب شيطان كويد و هركه كار نيك كند فارسيان او را فرشته كويند و هركه بدكردار بود ديو خوانند بنابراين ديو سپيد را كه نام مردى پهلوان بوده چون بر خداوند خويش كيكاوس عاصى شد ديو خواندند و اين برمز است و هوم را كه افراسياب كرفته بدست كيخسرو داد فرشته دانند و ابليس را كه پارسيان اهرمن و ديو خوانند براى عدم اطاعت و بندكى اوست و همچنين هر چيز را كه از افراد خود قوى جثّه‌تر و بزرك‌تر باشد بديو اضافت نمايند يا بغول كه آن هم ديو موهومى است مثلا كمان بزرك ركمان ديو خوانند يعنى ديو را مى‌شايد نوعى از اسپست را كه ساق و برك آن از امثال بزركتر است ديو اسپست كويند كلوخ كلان را ديو كلوخ و عنكبوت بزرك را ديو پا زيرا كه پايهاى بزرك و بلند دارد و كرد باد را كه بلند شود ديوباد كويند و اشخاصى كه در زمان خود قوى‌تر از امثال و اقران بوده‌اند و مطيع احكام نمى‌شده‌اند ديو مى‌كفتند و اين نام را مايه فخر و بزركوارى و اثبات شجاعت خود مى‌شمرده‌اند مانند كى و تهم و كو و كيومرز يعنى بزرك زمين و تهم مرز يعنى پهلوان مرز كه طهمورث معرب آنست و ديونجهان يعنى بزرك جهان كه نام پدر تهم مرز بوده و جمشيد پسر اوست و چون كيومرز و تهمورز در دماوند مازندران بوده‌اند سيامك را مردم نامانوس آنجا كشتند و تهمورس مكافات كرد چنانكه در نامۀ هوشنك شاه آمده كه سيامك بدست مردم پيكوى ديو كردار كشته شد زيرا كه در مازندران مردم كوهستانى جنكلى نامؤدّب و مردم‌آزار بسيار بوده‌اند چنانكه فردوسى كفته از آن ديوساران مازندران هم طايفۀ ديوان بوده‌اند كه تا زمان صفويه در مازندران حكومت داشته‌اند و يكى از آنها الوند ديو نام داشته او را كرفته بفارس برده محبوس كردند و سياه و سپيد نام دو طايفه از سواته كوه مازندران بوده كه سلسله قاجاريه آنها را قلع و قمع كرده‌اند الحاصل فردوسى خود كفته تو مر ديو را مردم بدشناس كسى كو بيزدان نيارد سپاس انورى كفته ربع مسكون آدمى را بود ديو و دد كرفت

(

فرهنگ انجمن آرای ناصری

, ص399)

[صفت‏] [فارسی‏] شيطان و ابليس. و جن. و عفريت. و مردم جنگلى. و غول. و صورت وهمى. و جامۀ پشمينۀ بسيار درشت كه در روزهاى جنگ پوشند. و اسب. و شهوت. و خشم و قهر و غضب. و ستم و جور و ظلم. و دلاور و دلير. و مكر و حيله و فريب. و گمراه. و سركش و خودسر. و نام پهلوا

(

فرهنگ نفیسی

, ج2 , ص1578)

ديو

(اسم) شيطان.ابليس.اهريمن. || غول.موجودى افسانه‌اى به شكل انسانى قوى و زشت با هيكلى مهيب و درشت و داراى شاخ و دم.|| جن.|| به عقيدۀ بعضى از ايرانيان نام خدا يا رب‌النوع، و نزد برهمن‌هاى هند اسم رب‌النوع عقل و رب‌النوع رحمت است. نام يكى از ارباب انواعى بود كه تمام قوم آريا آن را مى‌پرستيدند و هم اكنون هندوها معتقد به رب‌النوعى در آسمان هستند كه آن را خداى اكبر مى‌خوانند و نامش ديواناست.|| هر شخص سركش و متمرد و بدكار.|| كنايه است از پهلوانان مازندرانى.|| كنايه است از هر يك از پهلوانان و دليرانى كه در زمان خود قوى‌تر از امثال و اقران بودند و مطيع حكام نمى‌شدند.|| مزيد مقدم يا موخر در برخى كلمات، براى بيان بزرگى: كمان ديو، مهابت: ديو باد، زشتى: ديو سيرت، تلخى: ديو زيت (زيتون تلخ) و مانند اينها.|| مزيد موخر براى دانه‌ها يا گياهان، به معنى وحشى.|| كنايه است از قهر و غضب.خشم.|| مجازاً، نفس اماره. -ديو آتشى؛ كنايه است از نفس اماره. -ديو در حمام؛ كنايه است از درشت و زشت. -ديو در شيشه بودن؛ مسخر شدن ديو به وسيلۀ دعانويسان و جن‌گيران و در شيشه كردن آن. -ديودين؛ شيطان و ابليس. -ديو سپيد (سفيد)؛ سردستۀ ديوان مازندران در عهد كيكاوس، شاه كيانى. -ديو شبينه؛ كابوس. -ديو شهوت؛ كنايه است از هوا و هوس. -ديو نفس؛ كنايه است از نفس اماره. -ديو و دد؛ عفريت و وحش. -ديو هفت در؛ هفت‌اقليم.اقاليم سبعه. -ديو هفت‌سر؛ موجود افسانه‌اى هولناك داراى هفت سر، مانند اژدهاى هفت‌سر. -|| كنايه است از شب. -|| كنايه است از كرۀ زمين، به اعتبار اينكه هفت اقليم و هفت طبقه است. -ديو هوا؛ كنايه است از نفس اماره. -خواب ديو؛ خواب سنگين. -مملكت ديوها؛ كنايه است از سوادكوه در زند و اوستا. -نره‌ديو؛ ديو نر.ديو زورمند و قوى. ¦¦

(هندى ، اسم) ديب.جزيره: مالديو. لاكديو.

(

لغت نامه دهخدا

, ص1405)

ديو كلوچ

ديو بدل كرده.

(

فرهنگ قواس

, ص86)