چشم

معنای چشم

چشم

معروف،و بر اميد،و بر چشم زخم نيز گويند،چنانكه گويند:چشم دارم؛يعنى اميد دارم،و فلانرا چشم رسيد،يعنى چشم زخم رسيد

بر وزن پشم معروف است كه عرب عين گويند و دانه سياهى باشد لغزنده كه آن را در داروهاى چشم به كار برند و چون بپزند و خشك سازند بعد از آن صلايه كرده بر هر جراحت كه پاشند نيك شود خصوصا بر جراحت آلت تناسل و جراحتى كه مادرزاد باشد و به اين معنى به ضم ثانى هم به نظر آمده است.

(

فرهنگ فارسی برهان قاطع

, ص293)

معروف و نيز اميد چنانكه كويند چشم آن دارم يعنى اميد آن دارم و بمعنى چشم‌زخم فلان را چشم رسيد يعنى چشم‌زخم رسيد زخم زدن است مانند زخمه تار و غيره و آن را چشمزخ و چش‌زخ نيز كويند

(

فرهنگ انجمن آرای ناصری

, ص314)

- معروف و بكنايه براميد و چشم زخم نيز اطلاق كنند . مثال معنى اول مولوى معنوى: بيت چشم دارم كز گنه پاكم كنى پيش از ان كاندر لحد خاكم كنى مثال معنى دوم استاد فرخى گويد: بيت كس فرستادم و گفتم كه بدين‌گونه مرو كه بدين‌گونه رسد چشم ترا جان پدر

(

فرهنگ مجمع الفرس

, ص395)

[اسم‏] [فارسی‏] عين و آلت ابصار و ديده. و اميد و توقع و انتظار. و نگاه و نظر و تعويذ و دعاهاى باطل السحر. و چشم كه آلت ابصار باشد عبارتست از كرۀ مجوفى مركب از چندين غشاء و ممتلى از رطوبتى موسوم برطوبت بيضيه و غشاء خارجى كه صلبيه ناميده مى‌شود و عبارتست از

(

فرهنگ نفیسی

, ج2 , ص1168)

چشم

(اسم ، صوت) عضو اصلى حس بينايى در انسان و ساير حيوانات. اندام بينايى جانداران كه معمولاً يك جفت است و به صورت قرينه در دو طرف سر واقع شده است.

(

لغت نامه دهخدا

, ص944)

ضرب المثل چشم

كارى كه چشم مى‌كند ابرو نمى‌كند

از هركسى كارى ساخته است.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص583)

همانند:هر كسى را از بهر كارى ساخته‌اند؛ از هركس كارى ساخته است.(در اصفهان باين مثل اضافه مى‌كنند:«سگ استخوان سوخته را بو نمى‌كند»كه در حرف سين نوشته شده است.)

(

فرهنگ عوام

, ص442)

خر نيستم كه چشمم به آب و علف باشد

در انجام كارى كه براى كسى ميكنم چشم طمعى بدريافت اجر و مزد ندارم.

(

فرهنگ عوام

, ص235)

مگر خاك چشم او(يا)تو را پر كند؟

آز و حرص او يا تو خيلى زياد است،هرچه مال جمع كنيد سير نمى‌شويد.منظور خاك گور است (گفت چشم تنگ دنيادار را يا قناعت پر كند يا خاك گور) سعدى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص705)

ور دوست نبينى به چه كار آيد چشم

(ما را ز براى ديدنش بايد چشم...)سعدى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص762)

كور از خدا چه خواهد؟دو چشم روشن

در جواب كسى كه پرسد فلان چيز را ميخواهى‌؟و اتفاقا آن چيز مطلوب نظر شخص مورد پرسش باشد گفته مى‌شود. همانند:كور چه خواهد بجز دو ديدۀ روشن.

(

فرهنگ عوام

, ص468)

بر چشم خويش هم نتوان كرد اعتماد

(...از حد گذشت پرده‌درى،پرده‌دار كو)گلچين.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص136)

چشمت(يا)چشمش آلبالو گيلاس مى‌چيند

خوب و درست نمى‌بينى(يا)نمى‌بيند،اشتباه مى‌كنى(يا)مى‌كند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص279)

هنر به چشم عداوت بزرگتر عيب است

(...گل است سعدى و در چشم دشمنان خار است)سعدى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص798)

چشم ديدن چيزى(يا كسى)را نداشتن

نفرت داشتن از ديدار چيزى يا كسى دشمنى داشتن نسبت بكسى.مثال:پس از آنهمه خوبى كه در حق او كرده‌ام باز هم چشم ندارد مرا ببيند فلان اصلا چشم ندارد مرا به بيند.گاهى گويند:چشم ندارد سايه مرا به بيند.

(

فرهنگ عوام

, ص194)

مرغ همسايه بچشم همسايه غاز ميآيد

اين هر سه مثل كنايه از آنست كه اشياء و اموال ديگران هميشه بچشم انسان جالبتر و پسنديده‌تر ميآيند و اين نتيجۀ حس حسادت يا اقلا رقابتى است كه در نهاد بشرى با ضعف يا شدت وجود دارد.

(

فرهنگ عوام

, ص24)

آدمها چشمشان به كله شان رفته است

اين شخص بسيار متكبر شده است، اين مرد گذشتۀ خود را فراموش كرده است.

(

امثال و حکم

, ص26)

چشم كه توى چشم بيفتد حيا ميكند

وقتى دو نفر معارض و خصم رو برو شوند از معارضه يا ادامۀ معارضه با يك ديگر شرم مى‌كنند.

(

فرهنگ عوام

, ص195)

چشم هايش آلبالو گيلاس می چيند.

رجوع شود به:آلبالو گيلاس چيدن چشم.

(

فرهنگ عوام

, ص197)

از بيخوابى يا خيرگى در تأثير نور يا بعلت دردى در ديدگان، اشياء را درهم و غير متمايز مى‌بيند و از اين جمله همان معنى اراده شود كه حضرت جلال الدين محمد بلخى از كلمه كلاپيسه شدن چشم اراده فرموده است.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص616)

اين چشم را مباد بآن چشم احتياج

عوام بصورت دعا گويند:«الهى اين چشم بآن چشم محتاج نشود»اين مثل در موردى ايراد ميشود كه از كسى چيزى كه سخت مورد نياز باشد بخواهند و وى از دادن آن دريغ كرده دست رد بر سينه طلب خواهنده زند.

(

فرهنگ عوام

, ص71)

كارى كه چشم من كند ابرو نميكند

همانند:از هركس كارى ساخته است.

(

فرهنگ عوام

, ص356)

بركنده به آن چشم كه بدبين باشد

(بدبين همه‌جا درخور نفرين باشد...) نقل از جامع التمثيل. رجوع به: اعمال مسلم را...، شود.

(

امثال و حکم

, ص424)

(بدبين همه‌جا درخور نفرين باشد...)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص139)

از بهر خريدار دو صد چشم كم است

(...وز بهر فروشنده يكى هم كافيست)حالت

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص44)

گوش عاشق كر است و چشم عاشق كور

عاشق پندپذير و مصلحت‌بين نيست.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص641)

مثل چشم سوزن(يا)مثل سوراخ سوزن

بسيار تنگ و ريز.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص672)

آتش از چشم كسى پريدن(يا جستن)

در نتيجۀ سيلى و تپانچۀ سخت برق زدن چشم.

(

فرهنگ عوام

, ص12)

كل از سرش ميترسيد و كور از چشمش

احتياط بيمورد بكار بردن(؟)

(

فرهنگ عوام

, ص457)

من اين‌ها جمله از چشم تو بينم

(خدايا تا به كى ساكت نشينم...)ايرج ميرزا

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص710)

چشم كسی را به روشنائى انداختن

اميدوار كردن كسى را به نتيجه عملى يا كسب موفقيتى.

(

فرهنگ عوام

, ص196)

همكار چشم ديدن همكار را ندارد

(

فرهنگ عوام

, ص659)

همانند هم‌پيشه هم‌پيشه را دشمن دارد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص794)

ليلى را به چشم مجنون بايد ديد

(

فرهنگ عوام

, ص517)

گَردِ گَله توتياى چشم گرگ است

وقتى اثر رفتار يا كردار كسى به سود ديگرى باشد گويند(كنايه از آنكه گرد و خاك گله نمى‌گذارد گوسفندان گرگى كه دنبال گله است ببينند).

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص624)

آبى كه از چشم رفت كى آيد باز

كسيكه شرم و حياى خود را از دست داد دوباره بدست نميآورد.

(

فرهنگ عوام

, ص11)

آدمها چشمشان بكله‌شان رفته است

در نتيجه غرور يا نفهمى،يا فراموشكارى خوب و بد را نمى‌بينند و گذشتۀ خود را فراموش مى‌كنند.

(

فرهنگ عوام

, ص20)

هنر بچشم عداوت بزرگتر عيبى است

(...گل است سعدى و در چشم دشمنان خار است).

(

فرهنگ عوام

, ص666)

خدا چشم را داد چاه را هم داد

بايد در انجام هر امرى شخصا احتياط كرد.

(

فرهنگ عوام

, ص223)

چشم كسى عقب چيزى(يا)كسى بودن

مايل به داشتن آن چيز بودن.(چشمش عقب اين خانه و يا فلان زن است:خواهان داشتن آن است.)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص832)

چشم دانا بی غرض بين است و بس

(... بازپرس از من كه من دانايمش.) حضرت اديب.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص613)

بوزينه به چشم مادرش غزال است

هر فرزندى را مادرش زيبا پندارد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص156)

به كورى چشم كسى كارى را كردن

برخلاف ميل او كارى را انجام دادن(يا)رفتار كردن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص175)

مثل خر چشم به آب و علف داشتن

فقط در فكر خوردن بودن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص673)

مگر عاشق چشم و ابرويش هستم‌؟

كه هركار مى‌خواهد براى او انجام دهم.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص706)

نخست چشم بيند وآنگه دل پسندد

(قابوس‌نامه)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص735)

آبى كه ز چشم رفت كى آيد باز

نقل از زيدرى. مقصود از آب حيا و شرم است.

(

امثال و حکم

, ص15)

شست پايت توى چشمت نرود(بپا..)

بر سبيل مزاح بمردم بسيار محتاط گفته مى- شود.(«بپا»با«ب»مكسور و«پ» مشدد بمعنى متوجه باش و نبايد با كلمه «بپا»كه معنى«برپا»ميدهد اشتباه شود). مثال:چرا از پريدن دو گز راه اينقدر مى- ترسى!بپا شست پايت توى چشمت نرود!

(

فرهنگ عوام

, ص379)

چشم راست بچشم چپ محتاج نشود

رجوع شود به«اين چشم به آن چشم...

(

فرهنگ عوام

, ص195)

چشم عيان‌بين نبيند نهان را.

(بچشم نهان‌بين نهان جهان را كه...) ناصر خسرو. رجوع به: اگر بس بدى ديدن آشكار...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص615)

چشم صاحب مال اثر ديگرى دارد

همانند:نفس ارباب بهتر از نواله است. بزيكه صاحبش بالاى سرش نباشد نر ميزايد.(بكتاب داستانهاى امثال رجوع شود.)

(

فرهنگ عوام

, ص195)

با دقت بيشترى مراقب و مواظب است.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص832)

بالاى چشمت ابروست(مگر گفتم..)

چه اهانتى و جسارتى بتو كردم كه دلخور شده‌اى.مثال:مگر چه گفتم و چه كردم كه موجب رنجشت شده است‌؟ آيا گفتم بالاى چشمت ابروست‌؟مثال ديگر:مگر ميشود گفت بالاى چشمت ابرو است، فورا بتريج قبايش برميخورد و رنجيده ميشود.

(

فرهنگ عوام

, ص86)

پر چشمى غربال از بزدلى آسياست

پر خورد و كم دو كسى كه زياد ميخورد و كم كار مى‌كند.

(

فرهنگ عوام

, ص134)

چشم حسد پديد كند عيب ناپديد

همانند:چشم دشمن همه بر عيب افتد.

(

فرهنگ عوام

, ص194)

(چشم رضا بپوشد هر عيب را كه ديد...)سعدى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص280)

چشم‌هايش(يا)چشم‌هايم گرد شد

از فرط تعجب.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص283)

چشم آخر بين تواند ديد راست.

(... چشم اول بين غرور است و خطاست.) مولوى. رجوع به: مرد آخربين...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص612)

مگر عاشق چشم و ابروش هستم‌؟

كه فلان كار را براى او انجام دهم.

(

فرهنگ عوام

, ص577)

به سرمه كه بينا كند چشم كور

(كه حاصل كند نيكبختى به زور...)سعدى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص171)

چشم سير بهتر از شكم سير است

همانند چشم پر بهتر از دست پر.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص280)

هرچه دور است چشم را نور است

همانند دور شو عزيز شو.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص773)

شهر يك چشمان روى،يك چشم شو

در هر شهر و ديارى بايد به سنت و برحسب آداب مردم آن رفتار كرد.همانند: خواهى نشوى رسوا همرنگ جماعت شو- رفتم شهر كورها،ديدم همه كور،منهم كور.

(

فرهنگ عوام

, ص386)

مگر گفتم بالاى چشمت ابروست‌؟

كه اين سان بتو برخورد.يا در تو ايجاد دلتنگى نمود.

(

فرهنگ عوام

, ص577)

كه به تو برخورد يا رنجيدى.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص706)

چشمداشت داشتن يا چشم داشتن

از كسى متوقع احسان يا كومكى بودن.

(

فرهنگ عوام

, ص194)

جهان را به چشم جوانى مبين.

(جز اين است آئين پيوند و كين... كه هركو نبيد جوانى چشيد بگيتى جز از خويشتن را نديد.) فردوسى. نظير: جوان‌كش بود زهره و زور تن نبيند كسى برتر از خويشتن. اسدى. جوانى ز ديوى نشانست از ايرا كه صحبت ندارد خرد با جوانى. ناصر خسرو. رجوع به: الشباب نوع من الجنون...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص599)

(جز اين است آيين پيوند و كين...)فردوسى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص269)

مثل چشم مور(يا)مورچه

بسيار تنگ و كوچك.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص672)

چشم كسى را دور ديدن

غيبت كسى را كه مورد ترس يا احترام است فرصت شمردن و كارى برخلاف ميل يا دستور او كردن.مثال:چشم پدرش را دور ديده و هر كار كه دلخواه خودش هست مى‌كند

(

فرهنگ عوام

, ص196)

چشم مبين و دل مخواه

چشم تا چيزى را نه بيند دل نخواهد،وقتى ديد، دل هم خواهد خواست.مثال: ز دست ديده و دل هر دو فرياد كه هرچه ديده بيند دل كند ياد.

(

فرهنگ عوام

, ص196)

پدر كسى پيش چشمش آمدن

رنج و آزار بسيار ديدن-صدمه فوق العاده خوردن. مثال:از بس در راه انجام اين كار زحمت كشيدم و صدمه خوردم پدرم پيش چشمم آمد.

(

فرهنگ عوام

, ص133)

چشم بدهان كسى دوختن

تا ببيند او چه ميگويد و از او پيروى نمايد(؟)

(

فرهنگ عوام

, ص194)

شست پايش رفت توى چشمش

وقتى كسى كار را هول‌هولكى و يا با دستپاچگى انجام دهد گفته مى‌شود.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص509)

خار در چشم كسى بودن

مزاحمى ناهنجار داشتن.مثال:مگر من خار چشم تو هستم كه اين همه با من دشمنى ميكنى‌؟

(

فرهنگ عوام

, ص217)

خدا به آدم چشم داده

بكسى گويند كه بر اثر غفلت چيزى را نه بيند يا چيزى بد انتخاب كند،يا كار غلطى بكند.

(

فرهنگ عوام

, ص222)

در يك چشم بر هم زدن

همانند و بمعنى مثل بالاست.

(

فرهنگ عوام

, ص263)

چشمش بروشنائى افتادن

آثار موفقيت در اجراى عملى ديدن.اميدوار باستفاده از امرى يا مالى.مثال:پس از آنكه مدتهاى در معدن سرب خودمان كار كرديم تازه يك رگۀ خوبى پيدا شده و چشمشان بروشنائى افتاده است.

(

فرهنگ عوام

, ص195)

چشمش كرايه می خواهد.

بيشتر بمزاح بكودكانيكه هرآنچه را بينند خواهند، گفته ميشود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص614)

هرچه ببيند مى‌خواهد.وقتى كسى از نگاه كردن به چيزى خوددارى كند نيز گفته مى‌شود(چشمت كرايه مى‌خواهد؟).

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص281)

تاپو چشم‌ورو ندارد

شخصى بى‌حيا و بى آزرم است

(

فرهنگ عوام

, ص153)

چشم چشم را نمى‌ديد

تاريكى مطلق بود.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص280)

دودش بچشم خودش ميرود

عاقبت عمل زشتش دامنگير خودش ميشود. مثال:فلان در كارهاى خودش خيلى«شلتاق» مى‌كند.مخاطب:دودش بچشم خودش مى‌رود.

(

فرهنگ عوام

, ص292)

چشمش چشمها ديده است.

آميزش و معاشرتهاى سوء بسيار كرده و ازاين‌رو بيشرم و آزرم شده است.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص614)

چشم تنگ دنيادار را

يا قناعت پُر كند يا خاك گور...گفت(سعدى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص279)

ديدن چشم،خواستن دل

چشم مى‌بيند و دل مى‌خواهد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص412)

چشم بسته غيب گفتن

همانند چشم باز غيب گفتن.از كرامات شيخ ما چه عجب...

(

فرهنگ عوام

, ص194)

همانند چشم باز غيب گفتن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص278)

چشم خوش باز نكردن

دمى خوش و راحت نبودن.مثال:از روزى كه اين دختر بخانه شوهر رفته است دايما ناخوش بوده و دقيقه‌اى چشم خوش باز نكرده است.

(

فرهنگ عوام

, ص194)

از چشم كسى افتادن

در نظر او خوار و بى‌مقدار شدن از چشم كسى ديدن كسى را مسئول دانستن.مثال:پيش آمد اين واقعه ناگوار را از چشم او مى‌بينيم.

(

فرهنگ عوام

, ص43)

مال صاحب چشم دارد

صاحب مال هميشه مواظب و نگران و متوجه حفظ مال خود ميباشد.

(

فرهنگ عوام

, ص525)

چشم كسى آب نخوردن

اميدوار نبودن.تصور انجام گرفتن امرى را مشكل دانستن.مثال:چشمم آب نميخورد كه اين طفل آينده درخشانى داشته باشد-چشمش آب نمى‌خورد كه در پيشرفت كار خود كسب موفقيت نمايد.

(

فرهنگ عوام

, ص196)

چشم و دلش سير است

(نقيض اصطلاح بالاست)بى‌اعتناء است.بى‌طمع است.مثال:اين نوكر چشم و دلش سير است.جواهر هم دم پاى او بريزى نگاه چپ به آن نمى‌كند.

(

فرهنگ عوام

, ص197)

پشت چشم نازك كردن

كنايه از نخوت فروختن و تكبر است.

(

فرهنگ عوام

, ص138)

تا چشمت(يا)چشمش كور

به كسى كه سزاى كار بد خود را ديده است گويند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص223)

بالاى چشمش ابرو است

(نمى‌شود گفت)زودرنج است.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص120)

بدودو افتادن چشم

خيره شدن. حالت حيرت بخود گرفتن.مثال:از شدت حرص يا از فرط حيرت چشمهايش بدو دو افتاد.

(

فرهنگ عوام

, ص96)

چشم چشم را نديدن

سخت تاريك بودن.مثال:امشب بقدرى تاريك است كه چشم چشم را نمى‌بيند.

(

فرهنگ عوام

, ص194)

چشمت روز بد نبيند.

موقعيكه بخواهند از واقعۀ جانخراشى يا مصيبتى حكايت كنند بعنوان دعا يا ابراز خيرخواهى نسبت بمخاطب در مقدمه بيان خود اين عبارت را ايراد كنند.مثال:چشمت روز بد ببيند، وقتى سال گذشته زلزله روى داد محشرى در شهر ما برپا شد كه حكايت از قيام قيامت ميكرد.

(

فرهنگ عوام

, ص194)

به‌طور مقدمه قبل از شرح پيش‌آمد ناگوارى گفته مى‌شود.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص279)

اين جمله را چون ديباچه و مقدمه‌اى براى شرح مصيبت يا پيشامد سوئى كه شروع بنقل و حكايت آن كرده‌اند گويند.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص613)

بيك چشم برهم زدن

با كمال سرعت بطرفة العينى

(

فرهنگ عوام

, ص123)

به كورى چشم حسود

على‌رغم ميل حسود،برخلاف آرزوى حسود.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص175)

چشمت به سوراخ كونم

در پاسخ آدم شورچشم كه از چيزى تعريف كند گويند تا آن چيز از گزند چشم بد مصون ماند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص279)

چشم كرايه خواستن

رجوع شود به چشمش كرايه مى‌خواهد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص281)

كلاپيسه رفتن چشم

گردش چشم به نحوى كه سياهى آن ديده نشود(در اثر خوشى يا خواب آلودگى).چرت زدن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص599)

چشمش را پيه گرفته

از كثرت مال يا بر اثر بلندى جاه بخود مغرور شده است.

(

فرهنگ عوام

, ص195)

عقلش به چشم است

تا بچشم خودش نبيند در نمى‌يابد.چشمش هرچه را ببيند پيروى ميكند.

(

فرهنگ عوام

, ص407)

چشم و دلش ميدود

حريص است حرص ميزند.مثال:باين بچه هرچه بدهند بخورد باز هم تا چشمش بخوراكى افتد چشم و دلش ميدود.

(

فرهنگ عوام

, ص197)

چشمش به دست شماست

از شما انتظار كمك دارد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص281)

محبت در چشم است

همانند از دل برود هرآنكه از ديده برفت.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص686)

چشمش بحساب افتادن

پند گرفتن درس عبرت گرفتن.متنبه شدن.مثال: وقتى سرنوشت شوم رفقاى خود را ديد چشمش بحساب افتاد و پس از آن راه و رويۀ آنها را ترك نمود.

(

فرهنگ عوام

, ص195)

چشمت را درويش كن.

ديده را نديده گير. نظير: شتر ديدى نديدى.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص613)

عفت داشته باش،به نظر بد به كسى نگاه مكن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص279)

به چشم خود ديدن

ناظر واقعه بودن،شاهد بودن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص163)

چشمت كور،دندت نرم

به كسى گويند كه در اثر ارتكاب خطا يا اشتباه به او آسيب يا زيان رسيده باشد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص279)

با يك چشم ديدن

برابر ديدن. مثال:من ميان فرزندانم تفاوت نميگذارم و همه را با يك چشم ميبينم.

(

فرهنگ عوام

, ص88)

فوت توى چشمش كرد

در خريدى كه از او كرد چيزى عايد او نساخت.كلاه سرش گذاشت.فريبش داد.مثال:درين معامله‌اى كه با او كرد فوت توى چشمش كرد.

(

فرهنگ عوام

, ص421)

مثل موى در چشم

مزاحم و آزار دهنده.مثال:وجود فلانى كم‌كم براى من مثل موئى است كه در چشم رفته باشد.

(

فرهنگ عوام

, ص555)

چشمم آب نمى‌خورد

اميد ندارم.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص282)

حيا در چشم است

غالبا در غياب شخص به او تهمت زده مى‌شود.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص315)

چشمش چهارتا بشود

به‌طور سرزنش گويند.تقصير از خودش است مى‌خواست فلان كار را نكند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص281)

عقلش به چشمش است

آنچه را ببيند قبول دارد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص544)

آب نخوردن چشم

اميد فايده‌اى نداشتن.مثال:ديگر از اين كار يا ازين شخص چشمم آب نمى‌خورد.

(

فرهنگ عوام

, ص10)

قدم بالاى چشم

وقتى كسى بدوستى يا آشنائى بگويد فردا بمنزل شما مى‌آيم در جواب او اين عبارت را بر سبيل تعارف و«خوش‌آمد»بر زبان رانند.

(

فرهنگ عوام

, ص428)

چشم شيطان كور

در موقعى كه بخواهند كسى يا چيزى از چشم زخم و بليه مصون بماند اين مثل گفته مى‌شود.

(

فرهنگ عوام

, ص195)

همانند گوش شيطان كر. وقتى بخواهند از بيان مطلبى به شخص مربوط گزندى نرسد گويند(شيطان نبيند يا نشنود).

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص281)

چشمم بر نميدارد

نمى‌توانم چنين چيزى را به بينم.مثال:چشمم بر نميدارد كه برادرم را اينطور مجروح و فكار به بينم.

(

فرهنگ عوام

, ص196)

گوشه چشمى داشتن

(به كسى).به او نظر داشتن،به او محبت داشتن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص641)

چشمش محك است.

با ديدن صورت ظاهر كسى سريرۀ او را شناسد. وزن چيزى ناسخته و ناسنجيده را با چشم تميز دهد.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص614)

خبره است،فقط با ديدن چيزى جنس آن را تميز مى‌دهد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص281)

مثل اشك چشم

به آب يا روغن صاف و زلال گويند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص668)

هر مايع صاف و زلال و روشن.مثال:آب اين جوى از لحاظ صافى مثل اشك چشم است(يا از اشك چشم شفافتر است).

(

فرهنگ عوام

, ص532)

كور شدن چشم

به‌طور سرزنش به كسى گويند كه در اثر رفتار يا كردار خود آسيب يا زيانى بيند(چشمت كور شود مى‌خواستى فلان كار را نكنى).

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص607)

مثل چشم آهو

چشم شهلا و زيبا.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص672)

چشمش سگ دارد

انسان را مى‌گيرد.جذاب و گيرنده است.(بيشتر به زنان زيبا گويند).

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص281)

چشمت كور شود

همانند چشمت چهارتا شود (چشمت كور شود مى‌خواستى فلان كار را نكنى.)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص279)

چشمم كف پات

(كف پايت).براى نظر نزدن به طرف گويند.به منظور اجتناب از رنجش طرف نيز گفته مى‌شود.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص282)

چشمم گرم شد

تازه به خواب رفتم(گرم شدن چشم:تازه به خواب رفتن).

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص282)

چشم پاك

نقيض چشم چران

(

فرهنگ عوام

, ص194)

چشم كسى به دنبال چيزى بودن

همانند چشم به دنبال چيزى بودن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص281)

عاشق چشم و ابروى كسى نبودن

كار مفت براى كسى نكردن.بى‌سبب خود را براى ديگرى بمهلكه نينداختن.مثال: عاشق چشم و ابرويت نيستم كه دايما براى تو كار مجانى بكنم يا خودم را در راه منافع تو بخطر بيندازم.

(

فرهنگ عوام

, ص403)

منظور خاصّ داشتن،خود را براى ديگرى به زحمت نينداختن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص536)

زير ابروهاى مردمان چشم است

توضيح واضحات.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص456)

هرچه ديدى از چشم خودت ديدى

آنچه به سرت آيد ناشى از عمل خودت است، تقصير از خودت است.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص773)

آب در چشم نداشتن يا نبودن

بى‌شرم و بيحيا بودن.مثال:اين طفل گويى آب در چشمش نيست كه اين اندازه بيشرم و بيرو باست.

(

فرهنگ عوام

, ص6)

چشم اول غرور است و خطاست.

مولوى. رجوع به: مرد آخر بين...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص612)

از چشم كنده گرگ عبرت‌آميز

بكتاب داستان‌هاى امثال رجوع شود.

(

فرهنگ عوام

, ص44)

مگر خاك چشم او را پر كند؟

بسيار حريص و آزمند است.مثال:بقدرى حرص و آز او را گرفته است كه هرچند هم كسب مال كند باز سير نمى‌شود،مگر خاك چشمش را پر كند.(يا مگر بميرد و خاك چشمش را پر كند).

(

فرهنگ عوام

, ص574)

از چشم سفيد كسى پس نيامدن

در برابر بى‌حيايى و وقاحت كسى از رورفتن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص50)

بلى شرم و حيا در چشم باشد

(...چو بستى چشم باقى پشم باشد)ايرج ميرزا

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص152)

چشم گريان چشمۀ فيض خداست.

(چون خدا خواهد كمان يارى دهد ميل بنده جانب زارى دهد گريه بر هردرد بى‌درمان دواست...) مولوى. رجوع به: گريه بر هر درد...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص615)

گدازاده گدا است تا چشمش كور

به كتاب داستانهاى امثال رجوع شود.

(

فرهنگ عوام

, ص481)

به چشم ببين به دل باور كن

آنچه را ديدى باور كن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص163)

چشم مى‌بيند و دل مى‌خواهد

چشم بيند و دل پنسندد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص282)

چشم هنربين بود از عيب پاك

(بى‌هنر ار عيب نمايد چه باك...)نظامى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص283)

وفا جستن از سنگ چشمان خطاست

(نبينى كه چشمانش از كهرباست...)سعدى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص764)

هركه از چشم دور از دل دور

همانند از دل برود هرآنكه از ديده برفت.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص781)

دست كار ميكند،چشم ميترسد

همانند:هر كارى اولش ترس دارد.

(

فرهنگ عوام

, ص272)

بوزينه بچشم مادرش غزال است

شايد ماخوذ ازين مثل عربى است كه مى گويد(القرد فى عين امه غزال)و يا مثل عربى ماخوذ از مثل فارسى است.

(

فرهنگ عوام

, ص118)

سرمه را از توى چشم ميزند

در امر دزدى بسيار ماهر و تواناست.همانند: تخم دستش بدهى زرده ندارد.سگ نميتوان دستش داد تا اخته كند.

(

فرهنگ عوام

, ص353)

چشم دشمن همه بر عيب افتد

همانند: چشم حسد پديد كند همه عيب ناپديد.

(

فرهنگ عوام

, ص194)

خون چشم‌هاى كسى را گرفتن

در كمال شدت خشمناك شدن.مثال:از بس خشمگين و غضبناك شده بود خون چشمهايش را گرفته احدى را نمى‌شناخت.

(

فرهنگ عوام

, ص244)

از فرط عصبانيت و خشم كسى را نشناختن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص351)

چشم مى بيند دل می خواهد.

رجوع به: اگر چشمان نكردى ديده‌بونى...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص615)

به زر بركنى چشم ديو سپيد

(به دست تهى برنيايد اميد...)سعدى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص170)

(بدست تهى برنيايد اميد...) سعدى. رجوع به: اى زر تو خدا نه‌اى...، شود.

(

امثال و حکم

, ص432)

جلوى چشمش را پيه گرفته است

غرور چشمش را كور كرده است،خير خود را نمى‌داند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص263)

چشمش به روشنايى افتاده است

به شوخى گويند.مالى يا سودى در جايى سراغ كرده است.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص281)

چشم پُر بهتر از دست پُر

همانند چشم سير بهتر از شكم سير.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص279)

چشمش را ببين دلش را بخوان

چشم آينه دل است و همه‌چيز را آشكار مى‌سازد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص281)

از علائم و آثار چشمش به كمون قلبش پى ببر.

(

فرهنگ عوام

, ص195)

خدا به آدم چشم داده است

چرا بد انتخاب كند يا به جلوى پاى خود نگاه نكند و به چاه افتد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص324)

چشم فلك در ميان سر است.

رجوع به: فلك كجمدار يكچشم است...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص615)

چشم به چشم افتد شرم كند

همانند حيا در چشم است. هر حرفى را روى در روى نمى‌توان زد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص282)

چشم و گوش كسى باز بودن

چيز فهم بودن.فريب نخوردن.آزموده بودن مثال:ملت ايران رشد خود را كرده، چشم و گوشش كاملا باز است.

(

فرهنگ عوام

, ص197)

چشمداشت به چشمش هم ندارد

كمترين توقع را از احدى ندارد.سخت عزيز النفس است.

(

فرهنگ عوام

, ص194)

عقل مردم در چشم آنهاست

رجوع شود به:عقلش بچشمش است.

(

فرهنگ عوام

, ص408)

بخفتى و چشم زمانه نخفت

(... صماخش نواى سماعت شنفت.) حضرت اديب.

(

امثال و حکم

, ص395)

چشم از اين جهان بربستن

مردن،درگذشتن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص278)

كاسه چشم حريصان پر نشد

(تا صدف قانع نشد پر دُر نشد...)مولوى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص584)

تاب خور ندارد چشم خفاش

(رها كن عقلرا با حق همى باش كه...) شبسترى.

(

امثال و حکم

, ص528)

چشم آسمان ميان سر است

بكسانيكه توجهى بمقابل خود ندارند و باشخاص و اشياء سر راه خود تنه ميزنند گويند:مگر چشمت مغز سرت است،و بهمين مناسبت در مورد آسمان هم كه در ترقى و تنزل اشخاص چشم بصيرت ندارد و غالبا مردمان پست را بمقامات بلند ميرساند گويند:چشم آسمان ميان سر است. در مورد اين مثل شاعر شيرين سخنى قطعه شيوائى دارد كه آنرا در زير نقل ميكنيم: فلك كجمدار يك چشم است آن يكى هم مغز سر دارد هر خرى را كه دم گرفت به- دست بى‌تأمل ز خاك بردارد بردش تا بمغز كله خويش چون به بيند كه دم خر دارد بر زمينش زند كه خرد كند خر ديگر بجاش بردارد

(

فرهنگ عوام

, ص193)

چشم چشم را نمى ‌بيند.

بسيار تاريكست.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص613)

چشمش يا چشمهايش سگ دارد

قوۀ جاذبه در چشم كسى بودن.مثال چشمش سگ دارد به مجرديكه در آن نظر انداختى ترا ميگيرد(يعنى بخود جذب مى‌كند)

(

فرهنگ عوام

, ص195)

چشم كلاژه يك دو بيند.

(حسودت ديد مانندت برادى بلى...) سيف اسفرنگ. رجوع به: يك دو بيند همى...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص615)

چشم كور سرمه نميخواهد

اين چيز يا اين زينت و زيور يا اين شغل و مقام شايستۀ او نيست.همانند:وسمه بر ابروى كور.گاهى هم بر سبيل سوال و استعجاب بگويند:سرمه و چشم كور؟

(

فرهنگ عوام

, ص196)

آلبالو گيلاس چيدن چشم

چشمت آلبالو گيلاس مى‌چيند.به كسى كه چيزى را خوب نبيند گويند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص24)

پشت چشمانم باز مى‌ماند؟

ابدا متأثر نمى‌شوم.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص205)

چشمت(يا)چشمش چهارتا شود

در مقام دشنام گويند به كسى كه به نتيجۀ عمل بد خود گرفتار شده است.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص279)

همه را به يك چشم ديدن

تفاوتى و اختلافى بين كسان نگذاردن.

(

فرهنگ عوام

, ص662)

چشم طمع به چيزى دوختن

مايل به بدست آوردن آن چيز بودن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص281)

خاك تو چشم كسى پاشيدن

او را فريب دادن،موجب ناراحتى او شدن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص318)

آب خوردن چشم از چيزى

اميد بحسن انجام امرى يا حسن عاقبت كسى داشتن.مثال:از حسن عاقبت اين كار چشمم آب نميخورد.چشمم آب نميخورد كه اين جوان سرانجام خوبى داشته باشد(اين اصطلاح مثلى غالبا بصورت نفى بكار ميرود)

(

فرهنگ عوام

, ص5)

چشم بازار را درآوردن

با بى سليقه‌گى خريد كردن.مثال:پسرم يعنى خريد كرده است،چشم بازار را درآورده و بجاى بهترين پارچه بدترين آنرا خريده است.

(

فرهنگ عوام

, ص193)

سرمه به چشم كور كردن

كار بيفايده كردن.

(

فرهنگ عوام

, ص353)

تا چشم به‌هم زدى رفت

به زودى گذشت،به سرعت سپرى شد.بيشتر در مورد گذشت زمان و عمر انسان گويند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص223)

عقل مردم در چشمشان است

آنچه ببينند قبول مى‌كنند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص545)

زهر چشم از كسى گرفتن

مرعوب ساختن.با تهديد و ارعاب كسى را رام كردن.مثال:با بكار بردن قدرت از آن گروه تبه‌كار چنان زهر چشمى گرفت كه از آن پس هرگز گرد زشتى نگشتند و دست ببدى و تبه‌كارى نيازيدند.

(

فرهنگ عوام

, ص331)

عاشق چشم وزغ شده است

به كتاب داستانهاى امثال رجوع شود.

(

فرهنگ عوام

, ص403)

آتش از چشم كسى پريدن

همانند برق از چشم كسى پريدن

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص9)

به چشم حقارت نگريستن

(به كسى).با نظر تحقيرآميز به او نگريستن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص163)

چشمش به من و دلش جاى دگر است

در ظاهر با من ولى در فكر با ديگرى است.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص281)

اگر بپوشى رختى،نشينى تختى، من بينمت بچشم آنوختى

اگر بهترين لباس را بپوشى و بر تخت فرمانروائى تكيه دهى من بهمان چشمى در تو مينگرم كه در گذشته مينگريستم.(عوام آنوقت را «آنوخت»تلفظ ميكنند).

(

فرهنگ عوام

, ص59)

ز بداصل چشم بهى داشتن بود خاك در ديده انباشتن

(

فرهنگ عوام

, ص324)

سر بز آهنگر را ببريد تا چشم خرسها بحساب بيفتد

همانند و بمعنى:گربه را سر حجله كشت.به كتاب داستانهاى امثال (جلد دوم)مراجعه شود.

(

فرهنگ عوام

, ص342)

جستن چشم راست از شادى - خبرت گويد و ز آزادى .

اوحدى. اختلاج چشم راست بر رسيدن بشادى و آزادى دليل كند.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص584)

بهر چشمى كه نگاهم كنى بهمان چشم نگاهت ميكنم

همانند و بمعنى: هر دستى كه دهى پس ميگيرى- بهر چشمى كه مى‌بينيد ما را همان چشم است مى بيند شما را.

(

فرهنگ عوام

, ص120)

نميتوان(يا نميشود) به او گفت بالاى چشمت ابرو

زودرنج است.نازك‌دل است ؟؟؟زود باو برميخورد مثل:از بس نازك دل است نميتوان باو گفت بالاى چشمت ابرو.

(

فرهنگ عوام

, ص613)

آمديم زير ابرويش را بگيريم چشمش را كور كرديم

براى بهبود كارى با حسن نيّت اقدام كرديم، متأسفانه نتيجۀ برعكس گرفته شد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص25)

چشم به يك راه دل به صد راه يا به هزار راه

در انتظار كسى و خاطرى پريشان و گمان‌هاى گوناگون داشتن.مثال:نمى- دانم چرا فرزندم از سفر باز نيآمد چشم بيك راه و دلم بهزار راه است.

(

فرهنگ عوام

, ص194)

اگر ريگ بيابان دُر شود چشم گدايان پر نشود

سعدى. نظير: گدا اگر همه عالم بدو دهند گداست. و رجوع به: اگر بپوشى رختى...، شود.

(سعدى)

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص82)

كرايه چشم مى‌خواهد(يا)چشمش كرايه مى‌خواهد

حاضر به نگاه كردن نيست.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص590)

از چشم خود بدى ديده از فلان كس/چيز نديده

غالبا بمزاح، از مرد فايدۀ فراوان مى‌برد، گران و عزيزى را بآسانى و ارزانى بدست كرده است.

(

امثال و حکم

, ص122)

آب چشم از كسى گرفتن، آب چشم كسى را گرفتن

او را ترساندن.مرعوب كردن.مثال:پدرش چنان آب چشمى از او گرفته كه جرئت ندارد قدمى از جادۀ عفاف بيرون بگذارد.همانند:زهر چشم گرفتن.

(

فرهنگ عوام

, ص5)

آمد زير ابروش را بردارد چشمش را هم كور كرد

همانند و بمعنى مثل بالا است.

(

فرهنگ عوام

, ص27)

خواست زير ابرويش را بردارد چشمش را كور كرد

خواست چيزى را بهبود بخشد آن را به كلّى خراب كرد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص343)

كسى از چشم و گوش و دست و پا آدم نمى‌گردد

(دگر چيزى‌ست شرط آدميت در جهان ورنه...)قصاب كاشى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص594)

چشم تو را زيان است در خور به خيره ديدن.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص613)

چشمش هزار كار مى‌كند كه ابرويش خبر ندارد

بسيار زيرك و پنهان‌كننده است.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص281)

آمد بينيش را پاك كند چشمش را هم كور كرد

خواست عيبى را رفع كند عيب ديگرى بر آن افزود خواست بهترش بكند بدترش كرد.

(

فرهنگ عوام

, ص27)

بچه خود را مى‌زند كه چشم همسايه بترسد

همانند بدر ميگويم،ديوار تو گوش كن.

(

فرهنگ عوام

, ص92)

براى ترساندن ديگران حاضر است به خودش صدمه بزند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص126)

دماغش را آمد پاك كند،چشمش را هم كور كرد

رجوع شود به:بينيش را آمد پاك كند...

(

فرهنگ عوام

, ص284)

چشمش هزار كار می كند كه ابروش نمی داند.

بنهفته‌كارى و كردارپوشى خوگر و معتاد است. تمثل: كسيرا محرم راز خود آن بدخو نميداند كه چشمش صد سخن ميگويد و ابرو نميداند وحيد قزوينى

(

امثال و حکم

, ج2 , ص615)

بچۀ خود را می زند تا چشم همسايه بترسد

رجوع به: اياك اعنى...، شود.

(

امثال و حکم

, ص390)

بحمد الله نمردم تا به چشم خويشتن ديدم

(غبار مقدمت را مى‌شنيدم كُحل بيمارى ...)محمد سالم

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص127)

كه از خورشيد جز گرمى نبيند چشم نابينا

(عجب نبود گر از فرقان نصيبت نيست جز حرفى...)سنائى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص611)

چشمم چهار تا بشود،يا چشمش چهار تا بشود

در حكم نفرين يا سرزنش است كه بخود يا بديگرى كنند.مثال: چشمم چهار تا بشود با تو محبت نكنم تا اينگونه سزاى بد نبينم.چشمش چهار تا بشود ميخواست زودتر بيايد تا او هم از اين سفره گسترده«شكمى از عزا بدر آورد»

(

فرهنگ عوام

, ص196)

چشم‌ها دارد نخودچى ابرو ندارد هيچى .

جمله‌ايست كه مادران با كودكان شيرخوار خود گويند. و از آن با مهربانى و لطف بدگلى و زشتى او را عبارت كنند.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص616)

چشم عبرت‌بين اگر باشد تماشا هم خوشست

(طفل طبعان را تماشا،عمر ضايع كردن است...)صائب

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص281)

خدا چشم راست را به چشم چپ محتاج نكند

احتياج بسيار ناگوار است.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص325)

عيب خود مى‌پوشد از چشم خلايق عيب‌پوش

(پرده مردم دريدن عيب خود بنمودن است...)صائب

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص550)

گُل است سعدى و در چشم دشمنان خار است

(هنر به چشم عداوت بزرگتر عيب است...)سعدى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص633)

چشمش هزار كار ميكند كه ابرويش نميداند

در پوشيدن اسرار اعمال خود بسيار ماهر و زبردست است.

(

فرهنگ عوام

, ص195)

از چشم خود بدى ديدم كه از شما نديدم

در مورد تعارف بكار مى رود و گاهى هم گويند:از چشم خود بدى ديده كه از فلان چيز يا فلان كس نديده و مقصود اينستكه چون از او فايده برده دل از او برنميكند.

(

فرهنگ عوام

, ص43)

گر دست ما تهى‌ست ولى چشم ما پُر است

(دريادليم و سينه ما مخزن دُر است...)ولى جلاير

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص624)

هركه آتش فروزد،دودش به چشم خودش رود

نتيجه كار بد هركس دامنگير خودش مى‌شود.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص780)

دو چشم داشتن و دو چشم ديگر قرض كردن

كمال مراقبت در امرى بكار بردن.

(

فرهنگ عوام

, ص291)

دو چشم كه به هم افتد يكى را شرم آيد

اختلاف دو نفر اغلب با روبرو شدن آن دو بر اثر حياى چشم مرتفع ميشود. همانند:حيا بچشم است.

(

فرهنگ عوام

, ص291)

گر دست ما تهى است ولى چشم ما پر است

هرچند فقيريم ولى استغناى طبع ما بحد كمال است.

(

فرهنگ عوام

, ص485)

چون قضا نازل شود چشم حزم بسته ماند.

مرزبان‌نامه. رجوع به: اذا جاء القضا...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص665)

چشم هزار كار مى‌كند كه ابرو نمى‌كند

هر فردى صفاتى و فعاليتى دارد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص283)

خدا اين چشم را به آن چشم محتاج نكند

خدا كسى را به كسى محتاج نكند،احتياج سخت و ناگوار است.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص324)

پاى مار و چشم مور و نان ملا كس نديد

اشاره: جهان داورا نان ملاست اين و يا بركه قاف. عنقاست اين. حجة الاسلام نير تبريزى.

(

امثال و حکم

, ص499)

خدا چشم راست را بچشم چپ محتاج نكند

مراد اين است كه خدا احدى را باحدى نيازمند نسازد.

(

فرهنگ عوام

, ص223)

خويشتن را نيك ديدستى به چشم خويشتن

(سنائى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص352)

نمى‌توان به او گفت بالاى چشمت ابروست

بسيار زودرنج و نازكدل است.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص747)

پاى مار و چشم مور خير ملا كس نديد

(

فرهنگ عوام

, ص132)

بپوش چشم خود از عيب تا شوى بى‌عيب

(...كه عيب‌پوش كسان عيب‌پوش خود باشد)صائب

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص125)

چشم ما بر هنر و چشم تو بر عيب بود

(...ما ز آيينه صفا و تو غفا مى‌بينى)صائب

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص282)

گوشم كَر و چشم كور و پايم لنگ است

(...اين پيرى نامرد سراسر ننگ است)محسن گنابادى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص641)

نمى‌شود به او گفت بالاى چشمت ابروست

زودرنج است از كوچكترين حرفى مى‌رنجد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص747)

بر چشم كور سرمه كشيدن چه فايده‌؟

همانند:كوشش بى‌فايده است وسمه بر ابروى كور.

(

فرهنگ عوام

, ص99)

همانند كوشش بى‌فايده است وسمه بر ابروى كور.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص136)

دو چشم داشتن و دو تا هم قرض كردن

كاملا مراقب بودن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص403)

كور كه مى‌ميرد بادامى چشم مى‌شود

پس از مرگ شخص عيوب او فراموش مى‌شود.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص607)

خدا اين چشم را محتاج آن چشم نكند

در موقعيكه از كسى چيزى بخواهند و ندهد اين مثل ايراد ميشود.همانند:خدا چشم چپ را محتاج چشم راست نكند.

(

فرهنگ عوام

, ص222)

سنگ نينداز،چشم كره كور مى‌شود(؟)

(

فرهنگ عوام

, ص363)

از چشم خود بدى ديده از شما نديده

به‌طور تعارف در تحسين و تمجيد شخص مخاطب گويند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص50)

از نفس بدان،چشم نكويى نتوان داشت

(...هرگز ندهد نفع عسل،زهر هلاهل)سلمان ساوجى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص66)

خدا چشم را داده و چاه را هم داده

بايد احتياط كرد و مراقب بود.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص325)

دنيا به چشم تنگدلان چشم سوزن است

(دور از تو در جهان فراخم مجال نيست...)سعدى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص401)

چشم برهم گذاردن و دهان باز كردن

با بيحالى فحش و دشنام دادن.

(

فرهنگ عوام

, ص195)

به چشم نهان بين عيان جهان - را كه چشم عيان بين نبيند نهان را

(... جهانست بآهن نشايدش بستن بزنجير حكمت به بند اين جهانرا.) ناصر خسرو. رجوع به: اگر بس بدى ديدن آشكار...، شود.

(

امثال و حکم

, ص390)

مرا ز مردم نااهل چشم مردمى است اميد ميوه ز شاخ بريده‌اى دارم

(رهى معيرى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص688)

چشم خردت گشاى چون اهل يقين - زير و زبر دو گاو مشتى خر بين.

(گاويست در آسمان و نامش پروين يك گاو دگر نهفته در زير زمين...) خيام.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص613)

از تنگى چشم فيل معلومم شد هر كس كه غنى‌تر است محتاج‌تر است

(

فرهنگ عوام

, ص43)

در چشم خود تير را نمى‌بيند اما در چشم ديگران مو را مى‌بيند

عيب‌هاى بزرگ خود را نمى‌بيند و عيب‌هاى كوچك ديگران را مى‌بيند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص365)

اينكه تو بينى به زير خرقه خزيده كهنه حريفيست چشم چرخ نديده

بمزاح، اين مرد گوشه‌گير و معتزل را خرد مگيريد. گويا اين مثل محرفى از شعر قاآنى باشد: اينكه تو بينى بزير خرقه خزيده است كهنه حريفيست شمع جمع حريفان. قاآنى.

(

امثال و حکم

, ص337)

چشم رضا بپوشد هر عيب را كه ديد چشم حسد پديد كند عيب ناپديد

(سعدى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص280)

چو تو خود كنى اختر خويش را بد مدار از فلك چشم نيك‌اخترى را

(ناصر خسرو)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص288)

تير را در چشم خود نمى‌بيند و خار را در چشم ديگران مى‌بيند

همانند: كور خود است و بيناى مردم.

(

فرهنگ عوام

, ص175)

خار را در چشم ديگران مى‌بيند و تير را در چشم خود نمى‌بيند

در مورد مردمان عيبجو گفته مى‌شود كه معايب بزرگ خود را نه بينند و عيبهاى كوچك ديگران بينند و بزرگ جلوه دهند.

(

فرهنگ عوام

, ص217)

از تنگى چشم فيل معلومم شد - کانان كه غنى ترند محتاج ترند

تمثل درويش و گدا بنده اين خاك درند آنانكه غنى‌ترند محتاج‌ترند. سعدى. رجوع به: آنانكه غنى‌ترند، شود.

(

امثال و حکم

, ص113)

چو گاوى كه عصار چشمش به بست دوان تا شب و شب همانجا كه هست.

سعدى.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص653)

اگر بد كنى كيفرش بد برى - نه چشم زمانه به خواب اندر است

(... بر ايوانها نقش بيژن هنوز بزندان افراسياب اندر است.) رجوع به: از مكافات عمل...، شود.

(

امثال و حکم

, ص193)

صفاى خانه آب است و جارو صفاى دختر (صورت) چشم است و ابرو

(

فرهنگ عوام

, ص393)

نه چشمت ببيند، نه دلت بسوزد، نه چشم ببيند، نه دل بخواهد

باباطاهر عريان عليه الرحمه فرمايد: ز دست ديده و دل هر دو فرياد كه هرچه ديده بيند دل كند ياد.

(

فرهنگ عوام

, ص618)

مو را به چشم ديگران مى‌بيند،تير را به چشم خود نمى‌بيند

عيب كوچك ديگران را مى‌بيند و عيب بزرگ خود را نمى‌بيند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص715)

اگر چشمان نكردى ديده بونى - چه دونه دل كه خوبان در كجايى

(بلا بى‌دل بلا بى‌دل بلا بى گنه چشمان كرن دل مبتلا بى...) بابا طاهر. نظير: ديده مى‌بيند دل ميخواهد. چشم مى‌بيند دل ميخواهد. خواهى كه بكس دل ندهى ديده ببند. نعم حاجب الشهوات غض البصر. منگر اندر بنان كه آخر كار نگرستن گرستن آرد بار. سنائى. همه مهرى ز ناديدن بكاهد اگر ديده نبيند دل نخواهد. ويس و رامين. آسودگى بكنج قناعت نشستن است سير بهشت در گرو چشم بستن است. صائب. رجوع به: خر رفت و رسن برد، شود.

(

امثال و حکم

, ص202)

چشم همت چون شود خورشيدبين - كى شود با ذره هرگز همنشين.

عطار. رجوع به: همت بلنددار...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص616)

چو باشد مرد عاشق در بر دوست همه زشتى به چشمش سخت نيكوست.

ويس و رامين. رجوع به: بلخ اندر بسنگى برنبشته است...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص631)

گريه بر هر درد بى‌درمان دواست چشم گريان چشمه فيض خداست

(مولوى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص631)

وفادارى مدار از بلبلان چشم كه هر دم بر گلى ديگر سرايند

(سعدى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص764)

چشم گيتى تویى مرو در خواب - فرصت از دست می رود درياب.

اوحدى. رجوع به. افحسبتم انما...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص615)

آنكه در چشم مى‌رود خواب است آنچه در جوى مى‌رود آب است

توضيح واضحات.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص32)

آنكه در جوى مى‌رود آب است آنكه در چشم مى‌رود خواب است

توضيح واضحات.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص827)

چشم باز و گوش باز و اين ذكا - خيره ام از چشم بندى خدا

مولوى. رجوع به: تاتوره بهوا پاشيده‌اند، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص612)

چشم چپش به من افتاده است(يا)چشم بدش به من افتاده است

آنچه بگويم يا بكنم بد يابد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص280)

چشمى كه دلى برد به تاراج - دانى كه به سرمه نيست محتاج.

(... ور وسمه كنى بر ابروى زشت چون سبزه بود بروى انگشت.) امير خسرو دهلوى. رجوع به: حاجت مشاطه نيست...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص617)

نبينى كه چون گربه عاجز شود، بر آرد به چنگال چشم پلنگ

(سعدى)

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص734)

مرغ بريان به چشم مردم سير كمتر از برگ ترّه بر خوانست

(سعدى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص693)

جهان بر چشم دانا هست بازى - نباشد هيچ بازی را درازى

ويس و رامين.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص596)

اگر بپوشى رختى و نشينى تختى،مى‌بينمت به چشم آن‌وقتى

ظاهرت هرچه باشد در نظر من همان كه بوده‌اى هستى.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص76)

الا ان عين المرء عنوان قلبه تخبر عن اسراره شاء ام ابى

چشم مرد ديباچۀ دل اوست و خواه و ناخواه از رازهاى او آگاهى دهد.

(

امثال و حکم

, ص231)

سر قبر غريبان آنقدر گريه كن كه چشمت تر شود نه كور شود

همانند: مادر را دل‌سوز و دايه را دامن.دايه‌ايرا كه دل بيش از مادر بسوزد پستانش را بايد بريد.

(

فرهنگ عوام

, ص350)

آنچه در جوى ميرود آب است آنچه در چشم ميرود خواب است

به شوخى به مناسبت توضيح واضحات گويند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص27)

اگر كوتهى پاى چوبين مبند كه در چشم طفلان نمايى بلند

(سعدى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص84)

رفتى كه كنى درست ابرويش را ابرو نشده درست،چشمش شد كور

(مفتون كبريائى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص427)

سخت باشد چشم نابينا و درد درد باشد روى نازيبا و ناز

(سنائى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص466)

گرت چشم خدا بينى ببخشند نبينى هيچ‌كس عاجزتر از خويش

(سعدى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص623)

به دست تهى برنيايد اميد - به زر بركنى چشم ديو سپيد

سعدى. رجوع به: از تو حركت... و رجوع به: اى زر تو خدا نه‌اى...، شود.

(

امثال و حکم

, ص403)

در خراسان خروس مرغ نر است زير ابروى مردمان چشم است

به شوخى به مناسبت توضيح واضحات گويند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص366)

محال است اگر ريگ بيابان دُرّ شود چشم گدايان پر شود

(سعدى)به مناسبت حرص و آز فراوان يا توقع زياد از افراد گويند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص685)

آنچه در جوى ميرود آبست،آنچه در چشم ميرود خواب است

در مورد كسى گويند كه در موضوعى پيش گوئى يا غيب‌گوئى مى‌كند كه از امور بديهيه باشد (بكتاب داستانهاى امثال مراجعه شود).

(

فرهنگ عوام

, ص29)

اگر بپوشى رختى نشينى تختى مى بينمت به چشم آن وقتى

نظير: مپندار گر سفله قارون شود كه طبع لئيمش دگرگون شود. سعدى. اگر ريگ بيابان در شود چشم گدايان پر نشود. سعدى. گدا اگر همه عالم بدو دهند گداست. اگر زرى بپوشى اگر اطلس بپوشى همان گنگرفروشى. اگر اطلس كنى كمخا بپوشى همان سفد و سر سبزى‌فروشى.

(

امثال و حکم

, ص192)

چيست در چشم عقل ناخوشتر - در جهان از گداى كبرآور.

سنائى. رجوع به: افاده‌اش بنواب...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص685)

چشم بدانديش كه بركنده باد - عيب نمايد هنرش در نظر

(سعدى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص278)

ور هنرى دارى و هفتاد عيب دوست نبيند مگر آن يك هنر. سعدى. نظير: و عين الرضا عن كل عيب كليلة و لكن عين السخط تبدى المساويا. چشم رضا بپوشد هر عيب را كه ديد چشم حسد پديد كند عيب ناپديد. چشم دشمن همه بر عيب افتد. كيمياى سعادت.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص612)

اگر به شهر يك چشمى‌ها وارد شدى يك چشمت را هم بگذار

همانند خواهى نشوى رسوا، همرنگ جماعت شو.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص77)

كاه را در چشم غير ديدن و كوه را در چشم خود نديدن

همانند كور خود و بيناى مردم بودن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص586)

همانند:كور خود است و بيناى مردم.

(

فرهنگ عوام

, ص444)

خواست(يا رفت)ابروش را وسمه بكشد چشمش را هم كور كرد

خواست زير ابرويش بگيرد..رجوع شود به:آمد زير ابرويش را بگيرد..

(

فرهنگ عوام

, ص239)

خار را در چشم كسى ديدن و تير را در چشم خود نديدن

عيبجو بودن،معايب بزرگ خود را نديدن و عيب‌هاى كوچك ديگران را بزرگ جلوه دادن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص317)

بگو مبين،چشم بر هم مينهم، بگو مشنو گوش كر ميكنم

وقتى كسى با چرب‌زبانى يا بزور جار و جنجال يا با قلدرى بخواهد عقيده خود را در موردى بكسى تحميل كند طرف در جواب او بمثال بالا متوسل گرديده،مودبانه زير بار تحميل او نميرود و گاهى هم با لحن تمسخر و استهزا ايراد شده و طرف را«از رو ميبرند و نين گاهى بدنباله آن اضافه كنند:ولى اگر بگوئى نفهم نميتوانم

(

فرهنگ عوام

, ص113)

ننهد پاى تا نبيند جاى هركه را چشم مصلحت‌بين است

(سعدى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص747)

نور گيتى‌فروز چشمه هور زشت باشد به چشم موشك كور

(سعدى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص748)

تا با چشم راست بتوان ديد با چشم چپ نبايد نگريد

با چشم خوش‌بينى بايد نگريست.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص220)

نمد سبزوار از پشم است زير ابروى مردمان چشم است

توضيح واضحات.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص746)

گر نبيند به روز شپره چشم چشمه آفتاب را چه گناه

(سعدى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص629)

خنده كردن دل خوش ميخواهد و گريه كردن سر و چشم

عرب گويد: الاعمال مرهونة باوقاتها.

(

فرهنگ عوام

, ص237)

مى‌توان پوشيد چشم از هرچه مى‌آيد به چشم آنچه نتوان چشم از آن پوشيد بيدارى بُود

(صائب)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص721)

شتر نقاره‌خانه است و از اين صداها رم نميكند يا نميترسد يا چشم و گوشش پر است

همانند:مثل شتر نقاره‌خانه است، چشم و گوشش باز است.به كتاب داستانهاى امثال رجوع شود.

(

فرهنگ عوام

, ص377)

تيره باد آن روز و سال و مه كه دارد بر سپهر - چشمۀ خورشيد چشم روشنایى از سها

(هست مستغنى بعون اللّه ز اعوان دولتت گر بدرگاهت نيايد شوربختى گو نيا) سلمان ساوجى. رجوع به: تيمم باطل است...، شود.

(

امثال و حکم

, ص569)

اى بسا خندان كه چرخش بازگريانيد چشم - آسمان با كس كجا پيوند خال و عم گرفت

حضرت اديب. رجوع به: اندر پس هرخنده...، شود.

(

امثال و حکم

, ص319)

چو غنچه خونجگر می خور از درون ليكن به چشم خلق چو گل تازه روى و خندان باش.

حضرت اديب.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص651)

بركنده به آن چشم(يا ديده)كه بدبين باشد بركنده به آن ريش كه در دست زنانست

(

فرهنگ عوام

, ص101)

اگر آدمى به چشم است و دهان و گوش و ابرو - چه ميان نقش ديوار و ميان آدميت

نظير: آدمى را عقل بايد در بدن ورنه جان در كالبد دارد حمار. سعدى.

(

امثال و حکم

, ص190)

چشم مار و پاى مور و نان ملا كس نديد،يا چشم مور و پاى مار و خير ملا...

در مورد خست و لئامت ملانمايان گفته مى‌شود:

(

فرهنگ عوام

, ص196)

خر خرابى ميرود گوش گاو را ميبرند، خر خرابى ميرساند از چشم گاو مىبينند

همانند:گنه كرد در بلخ آهنگرى به ششتر زدند گردن مسگرى.

(

فرهنگ عوام

, ص229)

به چشم و گوش و دهان آدمى نباشد مرد - كه هست صورت ديوار را همين تمثال

سعدى. رجوع به: اگر آدمى بچشم است و...، شود.

(

امثال و حکم

, ص390)

چشم خفاش اگر پرتو خورشيد نديد - جرم بر ديدۀ خفاش نه بر خورشيد است.

(ور سفالى بود اندر نظرت جام جمى گنه از خفت عقل تو نه از جمشيد است...) ابن يمين.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص613)

چون طفل نى سوار به ميدان اختيار در چشم خود سواره وليكن پياده ايم.

صائب. رجوع به: لا جبر و لا تفويض...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص664)

چون شير شرزه يك تنه می باش در جهان مانند گاو چشم بگو واره برمدار.

ابن يمين. رجوع به: از بلا دورى طمع...، و رجوع به: چون نۀ همچو مه...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص664)

كسى كه لطف كند با تو خاك پايش باش وگر ستيزه كند در دو چشمش آكن خاك

(سعدى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص596)

آنان كه خاك را به نظر كيميا كنند آيا بود كه گوشۀ چشمى به ما كنند؟

(حافظ)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص25)

جهان چون خط و خال و چشم و ابروست - كه هر چيزى بجاى خويش نيكوست.

(

فرهنگ عوام

, ص186)

شبسترى. نظير: بد از او در وجود خود نايد بخدائى بد از كجا شايد نوش‌دان هرچه زهر او باشد لطف‌دان هرچه قهر او باشد زشت و نيكو بنزد اهل خرد هر دو نيك است از او نيايد بد. سنائى. سوى تو نام زشت و نام نكوست ورنه محض عطاست هرچه از اوست داند آنكس كه خرده‌دان باشد كآنچه او كرد خيرت آن باشد زشت و نيكو بنزد اهل خرد سخت نيك است از او نيايد بد. آن نكوتر كه هرچه زو بينى گرچه زشت آن همه نكو بينى. سنائى. آنكه آرد جهان بكن فيكون چون كند بد بخلق عالم چون آنزمان كايزد آفريد اين طاق هيچ بد نافريد على الاطلاق مرگ اين را هلاك و آنرا برگ زهر اين را غذا و آنرا مرگ. سنائى. و رجوع به ابلهى ديد...، و رجوع به: هرچيزى بجاى خويش...، شود.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص597)

چشم و چراغ اهل وجودى و در وجود - ذات شريفت آمده بر سر نشان چشم.

سلمان ساوجى

(

امثال و حکم

, ج2 , ص615)

صبا به چشم من انداخت خاكى از كويش كه آب زندگى‌ام در نظر نمى‌آيد

(حافظ)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص5)

به چشم عجب و تكبر نظر بخلق مكن - كه دوستان خدا ممكنند در اوباش

سعدى. نظير: در هيچ سرى نيست كه سرى ز خدا نيست.

(

امثال و حکم

, ص390)

رفت ابروش را درست بكند(يا بينيش را پاك بكند)چشمش را هم كور كرد

خواست اصلاحش بكند خرابش كرد؛همانند:رفت بهترش بكند بتر شد.

(

فرهنگ عوام

, ص309)

فرق است ميان آن كه يارش در بر، با آن كه دو چشم انتظارش بر در

(

فرهنگ عوام

, ص419)

چشم در اصطلاح

چشم

عَين.

(

فرهنگ اصطلاحات روز

, ص10)

چشم: از اعضاى بدن، داراى قوّۀ بينايى. از آن در بابهاى طهارت، صلات، صوم، حج، اطعمه و اشربه، قصاص و ديات سخن رفته است. طهارت: شستن داخل چشم در وضو واجب نيست.(1)باز بودن چشم هنگام شستن صورت در وضو مستحب است.(2) بستن چشمهاى ميّت پس از مرگ، مستحب(3)و قرار دادن كافور در چشم او (4) مكروه است. صلات: كسى كه خوابيده نماز مى‌خواند و نيز كسى كه از به جا آوردن ركوع و سجود ناتوان است بنابر مشهور بايد با سر اشاره كند و با عدم امكان اشاره با سر، با بستن و باز كردن چشم، ركوع و سجود را به جا مى‌آورد؛ بدين صورت كه به قصد ركوع يا سجود، چشمهاى خود را مى‌بندد و به قصد بلند شدن از آن، آنها را باز مى‌كند.(5)گروهى گفته‌اند: هنگام سجده، فشار بيشترى بر پلكهاى خود بياورد.(6)بنابر تصريح برخى، در صورت عدم امكان اشاره با هر دو چشم با يكى اشاره مى‌كند.(7) بستن چشم در حال نماز كراهت دارد. (8) البتّه برخى، بستن چشم در حال ركوع را افضل دانسته و برخى ديگر، قائل به تخيير بين بستن و باز گذاشتن شده‌اند؛ ليكن نظر مشهور استحباب نگاه كردن به ميان دو پا هنگام ركوع است.(9)التفات به راست و چپ با چشم در نماز مكروه است.(10) صوم: دارو ريختن در چشم و نيز سرمه كشيدن آن در صورتى كه مزه يا بوى آن به حلق برسد در حال روزه مكروه است (11)( ← سرمه). حج: قربانى در حج بايد تامّ باشد و قربانى ناقص، مانند حيوان يك چشم كفايت نمى‌كند.(12) اطعمه و اشربه: بنابر قول منسوب به مشهور، خوردن حدقه (سياهى) چشم حيوان حلال گوشت حرام است. برخى، آن را مكروه مى‌دانند.(13) قصاص: اگر كسى به عمد، چشم ديگرى را از بين ببرد، مجنىّ عليه حقّ‌ قصاص دارد و مى‌تواند چشم جانى را از بين ببرد، هرچند جانى بيش از يك چشم نداشته باشد و با قصاص آن كور گردد.(14) اگر فردى كه هر دو چشمش سالم است، چشم سالم شخصى را-كه يك چشمش به آفتى از جانب خدا يا مادرزاد كور است-از بين ببرد، مجنى عليه مى‌تواند يك چشم جانى را از بين ببرد؛ ليكن در اينكه استحقاق نصف ديه را نيز دارد يا نه، اختلاف است. بر قول اوّل ادعاى اجماع شده است. امّا اگر نابينايىِ يك چشم او بر اثر جنايت جانى ديگرى باشد، وى جز قصاص يك چشم جانى حقّ ديگرى ندارد.(15) اگر كسى چشم نابيناى ديگرى را از بين ببرد، چشم سالم وى در مقابل آن قصاص نمى‌شود، ليكن ديۀ آن را بايد بپردازد.(16) اگر جانى چشم كسى را با دستش در آورد، مجنىّ عليه حقّ مقابله به مثل دارد.(17) ديات: ديۀ دو چشم، ديۀ كامل و ديۀ يك چشم نصف آن است.(18)اگر كسى، چشم سالم ديگرى را-كه چشم ديگرش مادرزاد يا به آفتى، همچون صاعقه نابينا است-از بين ببرد، ديۀ كامل بر عهده‌اش مى‌آيد؛ ليكن اگر منشأ نابينايى چشم ديگر مجنىّ عليه، جنايت فردى ديگر يا -بنابر تصريح برخى-قصاص باشد، بنابر قول مشهور تنها نصف ديه بر عهدۀ جانى مى‌آيد. برخى در اين صورت نيز قائل به ثبوت ديۀ كامل شده‌اند.(19) ديۀ از بين بردن چشم نابينا بنابر مشهور يك سوم ديۀ چشم سالم است.(20) ديۀ از بين بردن چشم حيوان متعلّق به ديگرى به قول برخى قدما، يك چهارم(21) و به قول برخى ديگر نصف قيمت آن در يك چشم و تمام قيمت آن در هر دو چشم است؛(22)ليكن نظر مشهور، ثبوت ارش ( ← ارش) است.(23) ( ← نگاه) ( ← بينايى). (1) العروة الوثقىٰ 355/1. (2) 352. (3) جواهر الكلام 23/4. (4) 247. (5) الحدائق الناضرة 79/8-80؛ رياض المسائل 376/3. (6) العروة الوثقىٰ 481/2-482؛ مستمسك العروة 124/6. (7) كتاب الصلاة (شيخ انصارى) 251/1-252 (8) جواهر الكلام 92/11. (9) بحار الانوار 190/84-191. (10) العروة الوثقىٰ 36/3 * (11) 588. (12) جواهرالكلام 139/19. (13) 348/36-349؛ مختلف الشيعة 313/8-315. (14) جواهر الكلام 367/42. (15) 368-369؛ مبانى تكملة المنهاج 163/2. (16) جواهر الكلام 371/42. (17) 361. (18) 181/43. (19) مبانى تكملة المنهاج 275/2. (20) جواهر الكلام 185/43-186. (21) النهاية/ 781. (22) الخلاف 397/3 (23) جواهر الكلام 113/37-114 و 391/43.

(

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت

, ج3 , ص178)

چشم اشاره است به شهود حق مرا عيان و استعدادات ايشان را.آن شهود معبر به صفت بصر مى‌گردد.در اصطلاحات صوفيه است كه چشم جمال را گويند و نيز صفت بصر الهى را گويند. باز در شرح گلشن رازست كه بيمار و مستى كه از بعد و فراق و پندار خودى روى نموده و از مشاهده جمال جانان،عاشقان دل‌سوخته را محروم مى‌دارد،همه آثار و لوازم چشم پركرشمۀ اوست.و از آثار چشم شوخ آن پرى‌پيكر است كه دلهاى خلايق مست و مخمور اوست. شاعر گويد: نقد غمت خريدم با صد هزار شادى روى مراد ديدم در عين نامرادى مات خط تو بودم در نشوۀ نباتى خاك در تو بودم در عالم جمادى اول بمن سپردى گنج نهان خود را آخر ز من گرفتى سرمايۀ كه دادى در چنگ من نيامد مرغى ز هيچ گلشن در دام من نيفتاد صيدى ز هيچ وادى

(

فرهنگ لغات و اصطلاحات عرفانی

(ر ك: چشميزج)